new icn messageflickr-free-ic3d pan white
View allAll Photos Tagged r فنون

مآغيـرهـآا يـروق لي بگونـي " CANON

تـرسـم مـآا بدآخلـي من " فنـون "

 

Ana Al'Model :$$

 

----------------------

My work is not to be used anywhere without my permission

© All Rights Reserved R.Al'Suba3y 2010 ♥

 

بابل (باليونانية Βαβυλών، اللاتينية Babylon، بالآرامية: ܒܒܠ). هي مدينة عراقية كانت عاصمة البابليين أيام حكم حمورابي حيث كان البابليون يحكمون أقاليم ما بين النهرين وحكمت سلالة البابليين الأولى تحت حكم حمورابي (1792-1750) قبل الميلاد في معظم مقاطعات ما بين النهرين، وأصبحت بابل العاصمة التي تقع علي نهر الفرات. التي اشتهرت بحضارتها. وبلغ عدد ملوك سلالة بابل والتي عرفت (بالسلالة الآمورية(العمورية)) 11ملكا حكموا ثلاثة قرون(1894 ق.م. -1594 ق. م.). في هذه الفترة بلغت حضارة المملكة البابلية أوج عظمتها وازدهارها وانتشرت فيها اللغة البابلية بالمنطقة كلها، حيث ارتقت العلوم والمعارف والفنون وتوسعت التجارة لدرجة لا مثيل لها في تاريخ المنطقة. وكانت الإدارة مركزية والبلاد تحكم بقانون موحد، سُنة الملك حمورابي لجميع شعوبها.وقد دمرها الحيثيون عام 1595 ق.م. حكمها الكاشانيون عام 1517 ق.م. وظلت منتعشة ما بين عامي 626و539 ق.م. حيث قامت الإمبراطورية البابلية وكانت تضم من البحر الأبيض المتوسط وحتى الخليج العربي. إستولي عليها قورش الفارسي سنة 539 ق.م وقتل اخر ملوكها بلشاصر. وكانت مبانيها من الطوب الأحمر. واشتهرت بالبنايات البرجية (الزيجورات). وكان بها معبد إيزاجيلا للإله الأكبر مردوخ (مردوك).والآن أصيحت أطلالا. عثر بها علي باب عشتار وشارع مزين بنقوش الثيران والتنين والأسود الملونة فوق القرميد الأزرق.

  

***************************************

 

Babylon (Arabic: بابل, Babil; Akkadian: Bābili(m);[1] Sumerian logogram: KÁ.DINGIR.RAKI;[1] Hebrew: בָּבֶל, Bāvel;[1] Greek: Βαβυλών, Babylṓn) was an Akkadian city-state (founded in 1894 BC by an Amorite dynasty) of ancient Mesopotamia, the remains of which are found in present-day Al Hillah, Babylon Province, Iraq, about 85 kilometers (55 mi) south of Baghdad. All that remains of the original ancient famed city of Babylon today is a large mound, or tell, of broken mud-brick buildings and debris in the fertile Mesopotamian plain between the Tigris and Euphrates rivers. The city itself was built upon the Euphrates, and divided in equal parts along its left and right banks, with steep embankments to contain the river's seasonal floods.

Available historical resources suggest that Babylon was at first a small town which had sprung up by the beginning of the 3rd millennium BC. The town flourished and attained independence with the rise of the First Amorite Babylonian Dynasty in 1894 BC. Claiming to be the successor of the ancient city of Eridu, Babylon eclipsed Nippur as the "holy city" of Mesopotamia around the time an Amorite king named Hammurabi first created the short lived Babylonian Empire; this quickly dissolved upon his death and Babylon spent long periods under Assyrian, Kassite and Elamite domination. Babylon again became the seat of the Neo-Babylonian Empire from 608 to 539 BC which was founded by Chaldeans and whose last king was an Assyrian. The Hanging Gardens of Babylon were one of the Seven Wonders of the Ancient World. After the fall of Babylon it came under the rules of the Achaemenid, Seleucid, Parthian, Roman and Sassanid empires.

 

*************************************

 

التسمية

الكلمة الإغريقية (Βαβυλών) هي تكيف اللغة الأكدية بابيلي. الاسم البابيلي بقي على ما هو عليه في الألفية الأولى ما قبل الميلاد، وتغير الاسم في بداية الألفية الثانية قبل الميلاد بما معناه "بوابة الرب" أو "مدخل الرب" من قبل عالم في التأثيل . الاسم السابق بابيليا على ما يبدو هو تكيف للغة سامية غير معروفة الأصل أو المعنى. في الكتاب العبري يظهر الاسم בבל مفسرًا في سفر التكوين (11:9) بما معناه الحيرة.

 

اصبحت مدينة بابل بعد الاحتلال مباشرا مقرا للقوات الأمريكية ثم بعد ذلك سلمت ليد وزارة السياحة و من ثم التنازع عليها مع البلدية ولان مدينة بابل مهملة بأستثناء قصر صدام حسين الذي اصبح فنقا سياحيا و الموجود بالقرب من هذه الاثار كما وان ان هناك سويتات فندقية للسياحة و الاعراس و هناك قاعة لاقامة المؤتمرات

 

[عدل]اللغة

أطلق أهل بابل على لغتهم اسم اللغة الأكادية "الأكّدية"، وذلك لأن منطقة بابل ككل كانت تُدعى عندهم "أكاد" كما يُلاحظ في نقوش كثيرة وردت فيها أسماء ملوك بابل كـ "ملك أكاد" أو "ملك أكاد وشومر". وقد اقتبس البابليون أبجديتهم من السومريين الذين أسسوا حضارتهم جنوب العراق. وقد ظلت هذه الأبجدية (المسمارية) تُستخدم في كتابة اللغة البابلية/الأكادية حوالي ثلاثة آلاف عام، أي حتى قرن واحد قبل الميلاد. اللغة البابلية سامية أصيلة، ولكن لفظها لم يشتمل على حروف التضخيم والتفخيم كما في العربية، كالطاء والظاء والضاد. ولا على حروف الحلق كالحاء والعين والهاء والغين.

 

[عدل]بابل واليهود

دخل اليهود العراق عندم تم سبيهم من قبل الآشوريين ثم البابليين حيث تم تدوين التوراة في بابل بعد السبي حيث استمدت الكثير من القوانين البابليه ودونت الكثير من تاريخ بابل والعراق بصورة عامه حيث كانت المصدر الوحيد لتاريخ وادي الرافدين قبل حل لغز اللغة المسماريه في القرن التاسع العشر

 

موجات السبي الرئيسية لبني إسرائيل كانت ثلاثا هي:

 

سبي سامريا (721 ق.م.)، حيث سبى الآشوريون اليهود وعلى رأسهم الأسباط العشرة.

سبي يهواخن(يهوياكين) (597 ق.م.)، حيث سبى نبوخذنصر 10 آلاف يهودي من أورشليم إلى بابل.

سبي صدقيا (586 ق.م.)، التي كانت علامة لنهاية مملكة يهوذا، وتدمير أورشليم ومعبد سليمان الأول. أربعين ألف يهودي تقريباً تم سبيهم إلى بابل خلال ذلك الوقت.

 

****************************************

The Greek form Babylon (Βαβυλών) is an adaptation of Akkadian Babili. The Babylonian name as it stood in the 1st millennium BC had been changed from an earlier Babilli in early 2nd millennium BC, meaning "Gate of God" or "Gateway of the God" (bāb-ili) by popular etymology.[2] The earlier name Babilla appears to be an adaptation of a non-Semitic source of unknown origin or meaning.[3]

In the Hebrew Bible, the name appears as בָּבֶל (Babel; Tiberian בָּבֶל Bāvel; Syriac ܒܒܠ Bāwēl), interpreted in the Book of Genesis (11:9) to mean "confusion" (viz. of languages), from the verb בלבל bilbél, "to confuse".

History

 

An indication of Babylon's early existence may be a later tablet describing the reign of Sargon of Akkad (ca. 23rd century BC short chronology). The so-called "Weidner Chronicle" states that it was Sargon himself who built Babylon "in front of Akkad" (ABC 19:51). Another later chronicle likewise states that Sargon "dug up the dirt of the pit of Babylon, and made a counterpart of Babylon next to Akkad". (ABC 20:18–19). Van de Mieroop has suggested that those sources may refer to the much later Assyrian king Sargon II of the Neo-Assyrian Empire rather than Sargon of Akkad.[4]

Some scholars, including linguist I.J. Gelb, have suggested that the name Babil is an echo of an earlier city name. Herzfeld wrote about Bawer in Iran, which was allegedly founded by Jamshid; the name Babil could be an echo of Bawer. David Rohl holds that the original Babylon is to be identified with Eridu. The Bible in Genesis 10 indicates that Nimrod was the original founder of Babel (Babylon). Joan Oates claims in her book Babylon that the rendering "Gateway of the gods" is no longer accepted by modern scholars.

By around the 19th century BC, much of Mesopotamia was occupied by Amorites, nomadic tribes from the northern Levant who were Semitic speakers like the Akkadians of Babylonia and Assyria, but at first did not practice agriculture like them, preferring to herd sheep. Over time, Amorite grain merchants rose to prominence and established their own independent dynasties in several south Mesopotamian city-states, most notably Isin, Larsa and Babylon.

  

Map showing the Babylonian territory upon Hammurabi's ascension in 1792 BC and upon his death in 1750 BC

Classical dating

Ctesias, who is quoted by Diodorus Siculus and in George Syncellus's Chronographia, claimed to have access to manuscripts from Babylonian archives which date the founding of Babylon to 2286 BC by Belus who reigned as Babylon's first king for fifty five years.[5] Another figure is from Simplicius,[6] who recorded that Callisthenes in the 4th century BC travelled to Babylon and discovered astronomical observations on cuneiform tablets stretching back 1903 years before the taking of Babylon by Alexander the Great in 331 BC. This makes the sum 1903 + 331 which equals 2234 BC as the founding date for Babylon. A similar figure is found in Berossus, who according to Pliny,[7] stated that astronomical observations commenced at Babylon 490 years before the Greek era of Phoroneus, and consequently in 2243 BC. Stephanus of Byzantium, wrote that Babylon was built 1002 years before the date (given by Hellanicus of Mytilene) for the siege of Troy (1229 BC), which would dates Babylon's foundation to 2231 BC.[8] All of these dates place Babylon's foundation in the 23rd century BC; however, since the decipherment of cuneiform in recent centuries, cuneiform records have not been found to correspond with such classical (post-cuneiform) accounts.

Old Babylonian period

The First Babylonian Dynasty was established by an Amorite chieftain named Sumu-abum in 1894 BC, who declared independence from the neighbouring city-state of Kazallu. The Amorites were, unlike the Sumerians and Akkadian Semites, not native to Mesopotamia, but were semi nomadic Semitic invaders from the lands to the west. Babylon controlled little surrounding territory until it became the capital of Hammurabi's empire a century later (r. 1792–1750 BC). Hammurabi is famous for codifying the laws of Babylonia into the Code of Hammurabi that has had a lasting influence on legal thought. Subsequently, the city of Babylon continued to be the capital of the region known as Babylonia. Hammurabi's empire quickly dissolved after his death, although the Amorite dynasty remained in power in a much reduced Babylonia until 1595 BC[9] when they were overthrown by the invading Hittites from Asia Minor.

Following the sack of Babylon by the Hittites, the Kassites invaded and took over Babylon, ushering in a dynasty that was to last for 435 years until 1160 BC. The city was renamed Karanduniash during this period. The Kassites, a people speaking a Language Isolate, originated from the Zagros Mountains to the north east of Mesopotamia in what is now Iran. However, Kassite Babylon eventually became subject to domination by Elam to the east and the fellow Mesopotamian state of Assyria to the north, both nations often interfering in or controlling Babylon during the Kassite period. The Assyrian king Tukulti-Ninurta I took the throne of Babylon in 1235 BC, becoming the first native Mesopotamian to rule there.

It has been estimated that Babylon was the largest city in the world from ca. 1770 to 1670 BC, and again between ca. 612 and 320 BC. It was perhaps the first city to reach a population above 200,000.[10]

Assyrian period

  

Sennacherib of Assyria during his Babylonian war, relief from his palace in Nineveh

Throughout the duration of the Neo Assyrian Empire (911 BC to 608 BC) Babylonia was under Assyrian domination or direct control. During the reign of Sennacherib of Assyria, Babylonia was in a constant state of revolt, led by a Chaldean chieftain named Merodach-Baladan in alliance with the Elamites, and suppressed only by the complete destruction of the city of Babylon. In 689 BC, its walls, temples and palaces were razed, and the rubble was thrown into the Arakhtu, the sea bordering the earlier Babylon on the south. This act shocked the religious conscience of Mesopotamia; the subsequent murder of Sennacherib by two of his own sons whilst praying to the god Nisroch was held to be in expiation of it, and his successor in Assyria Esarhaddon hastened to rebuild the old city, to receive there his crown, and make it his residence during part of the year. On his death, Babylonia was left to be governed by his elder son, the Assyrian prince Shamash-shum-ukin, who, after becoming infused with Babylonian nationalism, eventually started a civil war in 652 BC against his own brother and master Ashurbanipal, who ruled in Nineveh. Shamash-shum-ukin enlisted the help of other peoples subject to Assyria, including Elam, the Chaldeans and Suteans of southern Mesopotamia, and the Arabs dwelling in the deserts south of Mesopotamia.

Once again, Babylon was besieged by the Assyrians, starved into surrender and its allies violently crushed. Ashurbanipal purified the city and celebrated a "service of reconciliation", but did not venture to "take the hands" of Bel. An Assyrian governor named Kandalanu was entrusted with ruling the city. After the death of Ashurbanipal, the Assyrian empire began to unravel due to a series of bitter internal civil wars. Three more Assyrian kings Ashur-etil-ilani, Sin-shumu-lishir and finally Sin-shar-ishkun were to rule. However, eventually Babylon, like many other parts of the near east, took advantage of the anarchy within Assyria to free itself from Assyrian rule. In the subsequent overthrow of the Assyrian Empire by an alliance of peoples, the Babylonians saw another example of divine vengeance. (Albert Houtum-Schindler, "Babylon," Encyclopædia Britannica, 11th ed.)

Neo-Babylonian Chaldean Empire

 

This section needs additional citations for verification. Please help improve this article by adding citations to reliable sources. Unsourced material may be challenged and removed. (June 2008)

Main article: Neo-Babylonian Empire

  

Detail of the Ishtar Gate

Under Nabopolassar, a Chaldean king, Babylon threw off Assyrian rule and destroyed the Assyrian Empire between 620 and 605 BC, in an alliance with Cyaxares, king of the Medes and Persians together with the Scythians and Cimmerians. Babylon thus became the capital of the Neo-Babylonian (sometimes and possibly erroneously called Chaldean) Empire.[11][12][13]

With the recovery of Babylonian independence, a new era of architectural activity ensued, and his son Nebuchadnezzar II (604–561 BC) made Babylon into one of the wonders of the ancient world.[14] Nebuchadnezzar ordered the complete reconstruction of the imperial grounds, including rebuilding the Etemenanki ziggurat and the construction of the Ishtar Gate – the most spectacular of eight gates that ringed the perimeter of Babylon. A reconstruction of The Ishtar Gate is located in the Pergamon Museum in Berlin. All that was ever found of the Original Ishtar gate was the foundation and scattered bricks.

Nebuchadnezzar is also credited with the construction of the Hanging Gardens of Babylon (one of the seven wonders of the ancient world), said to have been built for his homesick wife Amyitis. Whether the gardens did exist is a matter of dispute. Although excavations by German archaeologist Robert Koldewey are thought to reveal its foundations, many historians disagree about the location, and some believe it may have been confused with gardens in the Assyrian capital, Nineveh.

Chaldean rule did not last long and it is not clear if Neriglissar and Labashi-Marduk were Chaldeans or native Babylonians, and the last ruler Nabonidus and his son and regent Belshazzar were Assyrians from Harran.

Persia captures Babylon

In 539 BC, the Neo-Babylonian Empire fell to Cyrus the Great, king of Persia, with an unprecedented military engagement known as the Battle of Opis. The famed walls of Babylon were indeed impenetrable, with the only way into the city through one of its many gates or through the Euphrates, which ebbed beneath its thick walls. Metal gates at the river's in-flow and out-flow prevented underwater intruders, if one could hold one's breath to reach them. Cyrus (or his generals) devised a plan to use the Euphrates as the mode of entry to the city, ordering large camps of troops at each point and instructed them to wait for the signal. Awaiting an evening of a national feast among Babylonians (generally thought to refer to the feast of Belshazzar mentioned in Daniel V), Cyrus' troops diverted the Euphrates river upstream, causing the Euphrates to drop to about 'mid thigh level on a man' or to dry up altogether. The soldiers marched under the walls through the lowered water. The Persian Army conquered the outlying areas of the city's interior while a majority of Babylonians at the city center were oblivious to the breach. The account was elaborated upon by Herodotus,[15] and is also mentioned by passages in the Hebrew Bible.[16][17]

Cyrus later issued a decree permitting captive people, including the Jews, to return to their own land (as explained in 2 Chronicles 36), to allow their temple to be rebuilt back in Jerusalem.

Under Cyrus and the subsequent Persian king Darius the Great, Babylon became the capital city of the 9th Satrapy (Babylonia in the south and Athura in the north), as well as a centre of learning and scientific advancement. In Achaemenid Persia, the ancient Babylonian arts of astronomy and mathematics were revitalised and flourished, and Babylonian scholars completed maps of constellations. The city was the administrative capital of the Persian Empire, the preeminent power of the then known world, and it played a vital part in the history of that region for over two centuries. Many important archaeological discoveries have been made that can provide a better understanding of that era.[18][19]

The early Persian kings had attempted to maintain the religious ceremonies of Marduk, but by the reign of Darius III, over-taxation and the strains of numerous wars led to a deterioration of Babylon's main shrines and canals, and the disintegration of the surrounding region. There were numerous attempts at rebellion and in 522 BC (Nebuchadnezzar III), 521 BC (Nebuchadnezzar IV) and 482 (Bel-shimani and Shamash-eriba) BC native Babylonian kings briefly regained independence. However these revolts were relatively swiftly repressed and the land and city of Babylon remained solidly under Persian rule for two centuries, until Alexander the Great's entry in 331 BC.

Hellenistic period

In 331 BC, Darius III was defeated by the forces of the Ancient Macedonian Greek ruler Alexander the Great at the Battle of Gaugamela, and in October, Babylon fell to the young conqueror. A native account of this invasion notes a ruling by Alexander not to enter the homes of its inhabitants.[20]

Under Alexander, Babylon again flourished as a centre of learning and commerce. But following Alexander's death in 323 BC in the palace of Nebuchadnezzar, his empire was divided amongst his generals, and decades of fighting soon began, with Babylon once again caught in the middle.

The constant turmoil virtually emptied the city of Babylon. A tablet dated 275 BC states that the inhabitants of Babylon were transported to Seleucia, where a palace was built, as well as a temple given the ancient name of Esagila. With this deportation, the history of Babylon comes practically to an end, though more than a century later, it was found that sacrifices were still performed in its old sanctuary.[21] By 141 BC, when the Parthian Empire took over the region, Babylon was in complete desolation and obscurity.

Persian Empire period

Main article: Babylonia (Persian province)

Under the Parthian, and later, Sassanid Persians, Babylon (like Assyria) remained a province of the Persian Empire for nine centuries, until after 650 AD. It continued to have its own culture and people, who spoke varieties of Aramaic, and who continued to refer to their homeland as Babylon. Some examples of their cultural products are often found in the Babylonian Talmud, the Gnostic Mandaean religion, Eastern Rite Christianity and the religion of the prophet Mani. Christianity came to Mesopotamia in the 1st and 2nd centuries AD, and Babylon was the seat of a Bishop of the Church of the East until well after the Arab/Islamic conquest.

Arab conquest

In the mid 7th century AD Mesopotamia was invaded and settled by the Arabs who brought with them Islam. A period of Arabisation and Islamification followed. Babylon was dissolved as a province and Aramaic and Church of the East Christianity eventually became marginalised, although both still exist today (more so however among the Assyrians of northern Iraq) as does Mandeanism. A Babylonian/Mesopotamian/Assyrian identity is still espoused by the ethnically indigenous Mesopotamian and Eastern Aramaic speaking members of the Chaldean Catholic Church and Assyrian Church of the East to this day.

Biblical narrative

 

In Genesis 10:10, Babylon is described as a neighboring city of Uruk, Akkad and Kalneh, in Shinar.[22]

Archaeology

   

Babylon in 1932

The site at Babylon consists of a number of mounds covering an oblong area roughly 2 kilometers by 1 kilometer, oriented north to south.[citation needed] The site is bounded by the Euphrates River on the west, and by the remains of the ancient city walls otherwise. Originally, the Euphrates roughly bisected the city, as is common in the region, but the river has since shifted its course so that much of the remains on the former western part of the city are now inundated. Some portions of the city wall to the west of the river also remain. Several of the sites mounds are more prominent.

These include:

Kasr – also called Palace or Castle. It is the location of the Neo-Babylonian ziggurat Etemenanki of Nabopolassar and later Nebuchadnezzar and lies in the center of the site.

Amran Ibn Ali – to the south and the highest of the mounds at 25 meters. It is the site of Esagila, a temple of Marduk which also contained shrines to Ea and Nabu.

Homera – a reddish colored mound on the west side. Most of the Hellenistic remains are here.

Babil – in the northern end of the site, about 22 meters in height. It has been extensively subject to brick robbing since ancient times. It held a palace built by Nebuchadnezzar.

Occupation at the site dates back to the late 3rd millennium, finally achieving prominence in the early 2nd millennium under the First Babylonian Dynasty and again later in the millennium under the Kassite dynasty of Babylon. Unfortunately, almost nothing from that period has been recovered at the site of Babylon. First, the water table in the region has risen greatly over the centuries and artifacts from the time before the Neo-Babylonian Empire are unavailable to current standard archaeological methods. Secondly, the Neo-Babylonians conducted massive rebuilding projects in the city which destroyed or obscured much of the earlier record. Third, much of the western half of the city is now under the Euphrates River. Fourth, Babylon has been sacked a number of times, most notably by the Hittites and Elamites in the 2nd millennium, then by the Neo-Assyrian Empire and the Achaemenid Empire in the 1st millennium, after the Babylonians had revolted against their rule. Lastly, the site has been long mined for building materials on a commercial scale.

  

The Queen of the Night relief. The figure could be an aspect of the goddess Ishtar, Babylonian goddess of sex and love.

While knowledge of early Babylon must be pieced together from epigraphic remains found elsewhere, such as at Uruk, Nippur, and Haradum, information on the Neo-Babylonian city is available from archaeological excavations and from classical sources. Babylon was described, perhaps even visited, by a number of classical historians including Ctesias, Herodotus, Quintus Curtius Rufus, Strabo, and Cleitarchus. These reports are of variable accuracy and some political spin is involved but still provide useful data.

The first reported archaeological excavation of Babylon was conducted by Claudius James Rich in 1811–12 and again in 1817.[23][24] Robert Mignan excavated at the site briefly in 1827.[25] William Loftus visited there in 1849.[26]

Austen Henry Layard made some soundings during a brief visit in 1850 before abandoning the site.[27] Fulgence Fresnel and Julius Oppert heavily excavated Babylon from 1852 to 1854. Unfortunately, much of the result of their work was lost when a raft containing over forty crates of artifacts sank into the Tigris river.[28][29]

Henry Creswicke Rawlinson and George Smith worked there briefly in 1854. The next excavation, a major one, was conducted by Hormuzd Rassam on behalf of the British Museum. Work began in 1879, continuing until 1882, and was prompted by widespread looting occurring at the site. Using industrial scale digging in search of artifacts, Rassam recovered a large quantity of cuneiform tablets and other finds. The zealous excavation methods, common in those days, caused much damage to the archaeological context.[30][31]

A team from the German Oriental Society led by Robert Koldewey conducted the first scientific archaeological excavations at Babylon. The work was conducted every year between 1899 and 1917 until World War I intruded. Primary efforts of the dig involved the temple of Marduk and the processional way leading up to it, as well as the city wall. Hundreds of recovered tablets, as well as the noted Ishtar Gate were sent back to Germany.[32][33][34][35][36][37]

Further work by the German Archaeological Institute was conducted by Heinrich J. Lenzen in 1956 and Hansjörg Schmid 1962. The work by Lenzen dealt primarily with the Hellenistic theatre and by Schmid with the temple ziggurat Etemenanki.[38]

In more recent times, the site of Babylon was excavated by G. Bergamini on behalf of the Centro Scavi di Torino per il Medio Oriente e l'Asia and the Iraqi-Italian Institute of Archaeological Sciences. This work began with a season of excavation in 1974 followed by a topographical survey in 1977.[39] The focus was on clearing up issues raised by re-examination of the old German data. After a decade, Bergamini returned to the site in 1987–1989. The work concentrated on the area surrounding the Ishara and Ninurta temples in the Shu-Anna city-quarter of Babylon.[40][41]

It should be noted that during the restoration efforts in Babylon, some amount of excavation and room clearing has been done by the Iraqi State Organization for Antiquities and Heritage. Given the conditions in that country the last few decades, publication of archaeological activities has been understandably sparse at best.[42][43]

Reconstruction

   

World Monuments Fund video on conservation of Babylon

  

Plan of the city of Babylon during the time of the king Nebuchadnezzar II, 600 BC.

In 1983, Saddam Hussein started rebuilding the city on top of the old ruins (because of this, artifacts and other finds may well be under the city by now), investing in both restoration and new construction. He inscribed his name on many of the bricks in imitation of Nebuchadnezzar. One frequent inscription reads: "This was built by Saddam Hussein, son of Nebuchadnezzar, to glorify Iraq". This recalls the ziggurat at Ur, where each individual brick was stamped with "Ur-Nammu, king of Ur, who built the temple of Nanna". These bricks became sought after as collectors' items after the downfall of Hussein, and the ruins are no longer being restored to their original state. He also installed a huge portrait of himself and Nebuchadnezzar at the entrance to the ruins, and shored up Processional Way, a large boulevard of ancient stones, and the Lion of Babylon, a black rock sculpture about 2,600 years old.

When the Gulf War ended, Saddam wanted to build a modern palace, also over some old ruins; it was made in the pyramidal style of a Sumerian ziggurat. He named it Saddam Hill. In 2003, he was ready to begin the construction of a cable car line over Babylon when the invasion began and halted the project.

An article published in April 2006 states that UN officials and Iraqi leaders have plans for restoring Babylon, making it into a cultural center.[44][45]

As of May 2009, the provincial government of Babil has reopened the site to tourism.

  

Panoramic view over the reconstructed city of Babylon

 

Effects of the U.S. military

 

US forces under the command of General James T. Conway of the 1st Marine Expeditionary Force were criticized for building the military base "Camp Alpha", comprising among other facilities a helipad, on ancient Babylonian ruins following the 2003 invasion of Iraq.

  

US Marines in front of the rebuilt ruins of Babylon, 2003

US forces have occupied the site for some time and have caused irreparable damage to the archaeological record. In a report of the British Museum's Near East department, Dr. John Curtis describes how parts of the archaeological site were levelled to create a landing area for helicopters, and parking lots for heavy vehicles. Curtis wrote that the occupation forces

"caused substantial damage to the Ishtar Gate, one of the most famous monuments from antiquity [...] US military vehicles crushed 2,600-year-old brick pavements, archaeological fragments were scattered across the site, more than 12 trenches were driven into ancient deposits and military earth-moving projects contaminated the site for future generations of scientists [...] Add to all that the damage caused to nine of the moulded brick figures of dragons in the Ishtar Gate by soldiers trying to remove the bricks from the wall."

A US Military spokesman claimed that engineering operations were discussed with the "head of the Babylon museum".[46]

The head of the Iraqi State Board for Heritage and Antiquities, Donny George, said that the "mess will take decades to sort out".[47] In April 2006, Colonel John Coleman, former Chief of Staff for the 1st Marine Expeditionary Force, offered to issue an apology for the damage done by military personnel under his command. However he claimed that the US presence had deterred far greater damage from other looters.[48]

Babylon in popular culture

 

Due to the importance of Babylon in its time as well as the stories in the Bible the word "Babylon" in various languages has acquired a generic meaning of a large, bustling diverse city. As such, the word "Babylon" is used for various entertainment events or buildings. For example, sci-fi series Babylon 5 tells a tale of a multi-racial future space station. Babilonas (Lithuanian name for "Babylon") is also a name for a major real estate development in Lithuania.

In Age of Empires you can play 8 Babylon campaigns. Babylon is mentioned in the history section and in the victory aftermath campaigns.

  

شكرا لويكيبيديا

Thanks For Wikipedia

 

الحي الثقافي في قطر - ڪـتـارا

 

المدينة الأولى من نوعها في العالم العربي

 

كتارا نتاج لرؤية وجهود ووعي عقول قطرية استلهمت إرثها الثقافي والمعماري الديكور الداخلي أشبه بلوحات فاتنة، معتقة بروح المحلية، ذات الأبعاد الفلسفية العميقة

 

نقلاً عن - جاسم سلمان ( جريدة الشرق ) العدد الصادر في 19/1/2011 :

 

كان موضوع إنشاء الحي الثقافي حلماً يراه البعض صعب التحقيق في الأمد القريب، ولكن دولة قطر في كل مرة تثبت أنها قادرة على تحقيق المستحيلات، وبإنجاز المرحلة الثانية لهذا المشروع الذي يحوي صروحاً ومعالم سيخلدها التاريخ، يكون "الحي الثقافي" واقعا خرافيا، صنعته أيادي أبناء قطر الأوفياء المخلصين.

  

أنشىء الحي الثقافي " كتارا" على الساحل الشرقي لمدينة الدوحة بمساحة تزيد عن مليون متر مربع ، ليصبح تحفة معمارية وصرحاً مهماً في المشهد الثقافي العربي ، كونه المكان الوحيد في المنطقة المخصص للثقافة ، مما يعكس اهتمام دولة قطر بالثقافة والإيمان بمدى أهميتها في حياة الإنسان ، على أسس ثقافية ومعرفية ، بفتح المجال أمامه وأمام الإبداعات والموهوبين ، ليكون " الحي الثقافي " منطلقاً لهم ، للوصول إلى الثقافات الأخرى ، وحاضناً كبيراً للثقافة ، ومجدداً لدماء الثقافة ، وركيزة أساسية ومحركاً للمشهد الثقافي ، وفتحاً جديداً في الثقافة العالمية ، والإرث الحضاري الإنساني .

 

ووسط زخم كل هذه الأمور الجميلة ، سيكون الحي الثقافي أول المشاريع من نوعها ، فليس هناك مدينة متكاملة ، تتخذ الثقافة إطاراً لها في المنطقة ، ولا مثيل للحي ، بمساحته ،و مبانيه العملاقة ، وديكوراته الفريدة ، فهو ليس مبان تراثية فحسب أو مشروع ترفيهي أو تجاري ، بل إنه مشروع ينطوي على عدة مشاريع ، والجديد في هذا المجال ، أنه مشروع يتخذ من الثقافة مركزاً أساسياً تدور حوله كافة الأنشطة الموجودة فيه ، ليكون مختبراً فريداً لتزاوج الثقافات والحضارات ، ويصبح أكثر المرتكزات قوة نحو بناء قاعدة لحركة سياحة فريدة من نوعه ، ويشكل منعطفاً تاريخياً للحركة الثقافية في قطر .

 

كما أن الداخل إلى الحي ، يرى أنه بين مزيج من الأزمان والأمكنة ، وخليط من ثقافات الشعوب ، ليشرب من مناهلها ، كلها ، وصاحب الملاحظة القوية ، يعرف أن توزيعات المباني ، وأشكالها ، تدل على تعمد ، على التوزيع غير المرتب ، لإضفاء الروح الطبيعية على المكان ، والابتعاد عن الرتابة ، ولكي يكون مثالاً للحي القديم " الفريج "

 

وتكون قطر قد نجحت في الاستثمار في الثقافة مستقبلاً ، حيث تسخر الدول الأموال للحركة الثقافة ، والحفاظ على إرثها ، لأن الثقافة هي ذاكرة الشعوب ، والمحرك الأساسي لانطلاقاتها نحو آفاق المستقبل . ويكون هناك جمع فريد من نوعه بين الثقافة والاستثمار ، حيث أن المشاريع الثقافية ستتحول إلى مشاريع رابحة ، دون أن يؤدي رأس المال إلى تسطيح الثقافة ، أو التأثير سلباً عليها ، وهذا الأمر يكون إجابة على المهتمين بالثقافة ، وتحديدا للتساؤلات التي تدور في عقولهم ، أنه كيف يتم ذلك ، ولكن التحدي ، ما يثبت على أن هناك قدرة على مزج الثقافة بالاستثمار ، هو التصميم ، والمشروع الذي أصبح واقعاً ...

 

وقد ولد الحي الثقافي بكل مكنوناته وتفاصيله المعمارية ، بأهداف ثقافية ، نتاجاً لرؤية وجهود ووعي عقول قطرية ، استلهمت إرثها الثقافي والمعماري ، ليتم عمل التصميم الخارجي من الطراز المعماري القطري ، وفق احتياجات العصر الحديث . و يتكون الحي الثقافي من قسمين : قسم ثقافي وآخر استثماري ، ويشمل القسم الثقافي على المسرح المكشوف ، واثنين من المسارح المغطاة ، وصالة متعددة الأغراض ، ومبان للجمعيات الثقافية والفنية .

 

وقد أنشئ الحي على تخوم الشرق ليكون أول من يستقبل وجه الشمل ، وكأنه شمس المعرفة التي تسطع على العالم من قلب قطر.

أما القسم الاستثماري فيتكون من مطاعم ومقاهي عالمية مختلفة ، وساحل بحري ، ومتاجر مبعثرة في أرجاء الحي . وتطل أغلب المطاعم على الواجهة البحرية للحي ، وكل مطعم له ديكور يعكس ثقافة الشعوب الذي ينتمي إليها ، لإيجاد لغة ثقافية جديدة ، لأن لغة الطعام بنكهة بلاده ، وحرفية صانعيه ، وليشعر الزائر ، أنه في أجواء هذا البلد ، وليستحضر عبر التصاميم روح تلك البلاد وعاداتها . وقد تم تخصيص بعض المباني لتكون مقاه وعامل جذب وتمثل مكانا للراحة والتقاط الأنفاس . أما الساحل البحري ، فقد تم تصميمه بعناية فائقة ، لاستقبال الزوار ، وتوفير جميع الخدمات اللازمة لجذب الجمهور .

 

ويتمز الحي بالاهتمام بمزج العمارة القطرية العربية الاسلامية ، مع تصاميم معمارية أخرى في عدة مباني . وقد تم بناء علاقة حميمة بين المباني بأحدث ما توصلت إليه التكنولوجيا ، مع ثقافة المكان ، والإنسان ، مع توفير كل احتياجات الثقافة ، من مسارح ، ودار سينما ، ودار أوبرا ، وقاعات للندوات والأمسيات ، فضلاً عن توفير مقار للجمعيات الأدبية ، كمتحف الطوابع ، وجمعية الفنون الشعبية ، والتصوير الضوئي ، ومقر لجمعية المهندسين ، مع الاهتمام بوضع مراكز خدمية لزائري المكان ، وضيوفه ، ومرتاديه الدائمين الذين ما إن يزوروه حتى، ترفض أرواحهم أن تبرح المكان ، بالإضافة إلى وجود الشاطئ بمرافقه ، والمنظر الخلاب ، وكذلك المطاعم التي هي كوكبة من مطاعم وثقافات العالم ، بالإضافة إلى البنوك ، والمراكز الأخرى .

 

ومن أكثر المفاجآت المثيرة للدهشة ، والقادرة على خلق الفرح في نفوس من يعيشوها ، الأجواء الساحرة والخرافية الداخلية لبعض المنشآت التي لم تفتح ، ولم يتم كشف الستار عنها ، وكأن لسان حال المشروع يقول " القادم أكثر إدهاشاً .. وما خفي كان أعظم " . فالداخل إلى قاعة دار الأوبرا يحسب نفسه في مكان لا يمكن حتى تخيله ، أو استحضاره في الخيال ، ولكن في الحي الثقافي ، هو واقع ملموس ، ومثال حي ، لتحقيق الإدهاش والمستحيل وخلق الجمال . فالديكور الداخلي أشبه بلوحات فاتنة ، بالغة الجمال ، معتقة بروح المحلية ، ذات الأبعاد الفلسفية العميقة ، وبفن صادق ، يصل للقلوب ، ليوصل مشاعر أهل قطر ، المحدقة نحو المستقبل ، ملؤها الطموح ، والأحلام العظيمة .

وروعة التصاميم الحصرية والخاصة بالمشروع ، بأشكالها غير المألوفة ، وغير المكررة في أي مكان بالعالم ، قادرة على استفزاز الإبداع ، والمواهب ، والفرح ، لكي تورط من يراها في عشق ، وتفجير ما بداخله ، ولكي يبقى هذا المشروع العملاق في ذاكرته ، لا تغادره أبداً

 

~

  

Location : Cultural Village (Katara)

  

P A R T ( 1 )

  

~

 

ASK

 

On the chariot (L-R): wife of Septimius Severus, Emperor Septimius Severus, emperor's son the future Emperor Caracalla.

Leading the chariot (with the large medalion) the emperor's other son Geta.

وحده من واجبات مقرر العلاقات العامة..

وإنتاج البروشورات/الكتيبات وغيره من المطبوعات

هي من مهام رجال العلاقات العـامة ..

  

صورة البنية من فلكر الأخ Q.T.R BOY

www.flickr.com/photos/madridi/2939031295/

 

اُٿو سهڻيون، اُٿو ساهڙ، نچو، ڳايو!

استاد بخاري اڻ ڳڻين ڪيفيتن جو مالڪ شاعر هو. سرمستي جي سُرور ۾ اچي اَنا الحق اَلائيندي، لاحد کي ڇُهندي به، هوش جي دامن، هن جي هٿ مان ڇڏائجي نه ويندي هئي. استاد سرمستيءَ ۾ به اعتدال رکيو. اهو استاد جو هُنر به هو ته هوش مندي به. هن اهڙي ڪيفيتن مان ڪيئي ڀيرا گذرڻ جون ڳالهيون به ڪيون آهن. هن جو اهو رويو خود ڏاهپ ڀريو ۽ عالمانه آهي، جنهن ۾ ماڻهو پنهنجي ڳالهه يا ڪيفيت جي سپورٽ ۾ ٻئي کي ڪوٽ Quote به ڪندو آهي:

گہے بر طار می اعلیٰ نشینم،

گہے بر پُشت پائے خود نبینم۔

-

ڪڏهن من ماڪوڙي، ڪڏهن ڪيهر شينهن!

هو جنهن مهل بهار جو جهؤنڪو ۽ مِٽيءَ جي مهڪار آهي ۽ سائر جي هلڪي لهر آهي، يا ساگر جي ڪناري جي مِٽي آهي، تنهن مهل، ننڍڙو ٻار به ان مان گهروندا ٺاهڻ ٿو لڳي. جڏهن هو ابراهيم جيان خيال جي آڙاهه ۾ آهي، موسيٰ جيان طُور تي آهي ۽ کِنوڻين سان ٻکيو بيٺو هوندو آهي، تڏهن فقط کيس خاموشيءَ ۽ حيرت سان ڏسي، ۽ ان جي ڪيفيت تي دير تائين ماڻهو غور ڪندي رهجي وڃي ٿو.

انهن ٻنهي ڪيفيتن کان الڳ، هڪ وچ واري ڪيفيت به آهي، جنهن ۾ استاد سرمست ناهي، عامي عوامي ناهي، بلڪ هڪ عالم آهي، هڪ فڪر جو صاحب آهي، تڏهن هن وٽ ڪيئي سوال آهن. جن جي ٻُڌل/ٻُڌايل جوابن مان هي مطمئن ڪونهي. تڏهن هُو، اهي ساڳيا سوال کڻي، فڪر جي ڳوڙهي کي، خيال جي کانڀاڻيءَ ۾ وجهي، زور سان آسمانن ڏانهن ٿو اُڇلي. اهي ساڳيا سوال ۽ ڳالهيون، جيڪي شاعر پنهنجو پاڻ سان ٿو ڪري، محبوب يا قوم سان ٿو ڪري، سي سڀ پڙهندڙ، ٻُڌندڙ جي اڳيان پڻ غور يا جواب جي ڳولا جي لاءِ رکيل آهن.

استاد جي رومانوي، انقلابي، عشقيه، رزميه شاعري کي ورهائي الڳ ڪرڻ سولو ناهي. هن غزل جهڙي ڳوري ۽ ڳُوڙهي صنف کي سنجيدگيءَ سان گڏ ڀرپور ترنم ۽ موسيقي ڏيئي ڪٿي ڪٿي گيت جهڙو گلابي ۽ هير جهڙو هلڪو بنائي ڇڏيو آهي.

استاد جو عوامي هجڻ، سندس هڪ پاسو آهي، ان کي جيترو عامي يا عوامي سمجهيو ٿو وڃي، اهو ايترو سولو ناهي. هن جي سِٽَ تان فقط اهو ئي آسانيءَ سان اورانگهي ٿو سگهي، جنهن جي شعوري سطح ان ٻار جيتري آهي، جيڪو ڪنهن نماز ۾ گُم عابد جي اڳيان گذري ويندو آهي. جيڪڏهن ڪو شعوري طور ان کي ايترو سولو سمجهي، ان تان گذري ٿو وڃي، ته يقيناً اهو هڪ ڀرپور نظاري، بلڪ خوبصورت شهر ۾ داخل ٿيڻ بجاءِ، ان کي ڏِسڻ پَسڻ کان سواءِ، ان تي سوچي، سُرور وٺڻ کانسواءِ ان جي باءِ پاس تان تيزيءَ سان گذري ٿو وڃي. استاد کي ڌيرج سان پڙهڻ ۽ پُرجهڻ جي تمام گهڻي ضرورت آهي. هن جي بيان جي سادگي، سهل ۽ ميٺاج کي سادو سمجهڻ، سمجهه جي سادگي آهي. هن جي ساديُن پر سُوڌين سِٽُن جي تفسير لاءِ سوين صفحا گهرجن.

زهر جي اثر، بلا جي ڏنگ ۽ نالي جي دهشت کي ”ڪک جو سِنگهڻ“ چئي، ماڻهوءَ کي نفسياتي طور ٽيڪ ته ڏئي سگهجي ٿي، اهو وِزڊم به استاد وٽ وڏڙن جي ورثي مان ضرور آهي، پر ان زهر جي ترياق لاءِ تدبير، هن وٽ اولين ترجيح آهي. ڇو ته هو رڳو سياڻپ جي جملن، ۽ نفسيات جي ٽيڪ، قسمت جي آڌار يا آسري تي بيهي رهڻ نه ٿو چاهي.

آءٌ استاد جو نقاد ناهيان، نه ئي سندس مُريد آهيان. آءٌ استاد سان پيار ڪريان ٿو. ان جي ڏات ۽ ذات لاءِ احترام رکان ٿو. ماڻهو استاد کي پڙهي شاعر ٿيو وڃن، پر مان استاد کي پڙهان ٿو ته، مون کان شاعري ڇڏائجي ٿي وڃي.

اسين تنهنجي قدمن تي هلندا رهياسين،

اسين تنهن جي قدمن ۾ ويهي رهياسين!

(علي دوست)

استاد کي پاڻ جيڏي نقاد جي ضرورت آهي. سراج الحق ميمڻ، ڊاڪٽر الهداد ٻوهيي جا، استاد جي شاعريءَ بابت رمارڪس، استاد جي پيغمبريءَ جي درجي کي ڇُهندڙ ڏات بابت تصديق/سند ضرور آهن، پر هن جي شعري حديثن کي وڏي قدر جي نگاهه سان ڏسڻ، پڙهڻ، پُرجهڻ ۽ ان تي عمل جي سخت ضرورت آهي.

پڙهه دل دي ڏيان نال، ادب چون سنڀال رک،

آيت رُلي قرآن دي، اهدن چڱي نهين.

-

هر وقت هٿ هوا چِ هليندان، چريا نه هان،

”طوفان آوِ آوِ“ سڏيندا وتان هان مين.

ڏات جو سفر به انساني شعور سان گڏ شروع ٿئي ٿو ۽ شاعري ته نه رڳو اعليٰ ذهنن جي تخليق آهي، پر فنون لطيفه جي سرواڻ پڻ آهي. بخاري صاحب چوندو هو ته، ”زندگي، مِهري، شاعري ۽ موسيقيءَ آڏو آءٌ حيرت زده رهجي ويندو آهيان. انهن چئن چيزن سان اڪثر ليکو چوکو گهٽ ڪندو آهيان. اهي مون کي ڪنهن نه ڪنهن نموني موهينديون رهنديون آهن ۽ آءٌ موهبو رهيو آهيان.“

هُو شاعريءَ جي ڌُن ۾ ايترو ته مَحُو رهندو هو، جيئن ڪو مُتقي خدا جي خيال ۾ گم هوندو آهي.

مون کي ڇڏي ڏيو ته رڳو شاعري ڪريان،

جو پهر ڏيڍ آهي بچيو، بندگي ڪريان!

زندگيءَ کان سواءِ ذڪر ڪيل، اهي ٽيئي شيون به استاد لاءِ زندگي ئي هيون. زندگي، جنهن جي پوئين هڏڪيءَ کي به استاد ”ڀيروي“ ڪوٺيندو هو، تنهن سان پيار قدرتي ڳالهه آهي، هُو زندگيءَ جي ڏکن مان به زندگيءَ جهڙو ئي لُطف وٺندو هو:

مزو زندگيءَ مان مڪمل وٺي ڇڏ،

ڏکيو جي نه آهين ته هاڻي ڏکي پؤ!

استاد جي زندگيءَ جي وڏي ۾ وڏي آس به زندگي هئي، تنهن ڪري استاد کي زندگيءَ جو شاعر چيو ويو آهي. هن شاعريءَ کي زندگيءَ جهڙو تحرڪ ڏنو. مسئلن، مونجهارن ۽ مشڪلن جي باوجود ان ۾ خوبصورتي پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هي گهڙيءَ گهڙيءَ سان وڌي مليو ۽ ان کي پوريءَ ريت ماڻيائين ۽ ماڻڻ جي صلاح ڏنائين:

اُٿو سُهڻيون، اُٿو ساهڙ نچو ڳايو!

مِٽيءَ جو ڍير هونداسين مرڻ کان پو.

استاد بورجوازي بيمار ذهنن جي هٿ ٺوڪي سنجيدگيءَ کي زندگيءَ لاءِ آفيمي زهر ٿي سمجهيو. سندس وڏي ۾ وڏي خواهش هئي ته: ”ڪاش! منهنجي شاعريءَ جي سِٽَ سِٽَ، لفظ ته ڇا، خود منهنجي زندگي هڪ وڏو نعرو ٿي پوي، ’حق جو‘!“

پڳ پڳ جي ڳڻتي پد پد کي،

لوءِ لوءِ جي لوري لفظن کي.

ڪنهن ريت ڪنن ۾ جاڳَ جلي،

شل آڳ لڳي ڪا غزلن کي!

۽ هُو ان جاڳَ واري خواهش جي تڪميل لاءِ ڀرپور جذبي سان لکندو رهيو. اهڙو جذبو، جنهن کي عشق چئبو آهي، اهڙو عشق، جنهن ۾ مقصديت به هئي:

فقط گيت، سنگيت، استاد ڪاٿي،

مُرادون، مسئلا ملهالا به آهن.

استاد ان مقصد کي اهڙي ارپنا ۽ سچائي عطا ڪئي، جهڙي استاد جهڙي شاعر کي جُڳائيندي هئي. استاد اهڙو سچو شاعر هو، جنهن سچ ڳوليو به ته ٻوليو به:

سر گهُرج ۾ تاريخ کي هو، گهور ڪجي ها،

ڪو هرج نه هو، پاڻ هُجون ها نه هُجون ها!

استاد جي ان انداز سان تاريخ تان سرگهور ڪرڻ، پنهنجو پاڻ ٻاري ۽ غزلن کي باهه ڏئي روشني ڪرڻ، ئي کيس تاريخ ۾ امرتا بخشي ڇڏي آهي.

وفات بعد به استاد ياد هو هن کي،

غلط رقيب جو نِڪتو گمان هو يا نه!؟

بخاري صاحب، شاعريءَ ۾ فڪري آزادگيءَ، وقت ۽ حالات جي نمائندگيءَ کي ترجيح ٿي ڏني. محفل جي زيب زينت بجاءِ دل ۽ دؤر جا درد سُڻڻ ۽ سُڻائڻ-

زیب محفل ہے، شریکِ شورشِ محفل نہیں،

اے گلِ رنگین تیرے سینے میں شاید دل نہیں!

(اقبال)

اڄ جي سنڌي شاعري خاص طور تي غزل، جنهن سُڃاڻ ۽ فڪري مقام تي بيٺل آهي ۽ سنڌي ٽوپ ۽ اجرڪ پايو محفل جو مور بڻيو ويٺو آهي، تنهن کي اُن مقام تي پهچائڻ ۾ جن اهم شاعرن، تخليقڪارن جو حصو آهي، جن جي شوق، شعور ۽ قاتل ڪمائيءَ جو ڪمال ۽ پورهيو شامل آهي، استاد بخاريءَ جو نالو انهن اهم شاعرن جي پهرين صف ۾ آهي. استاد، هڪ صنفي ۽ هڪ موضوع وارو شاعر ناهي، حالانڪ سندس شاعريءَ تي حُسن ۽ ڌرتيءَ جو رنگ سوايو آهي، پر هن انهن موضوعن ۾ ايڏي گوناگونيت پيدا ڪئي آهي، جنهن ۾ ڪيترن ئي ڪيفيتن جو هڪ مڪمل جهانُ سمايل آهي.

ڪوبه شاعر، شعر جي ڪنهن به صنف، بحر يا وزن جي چُونڊ شعوري طور ناهي ڪندو، پر ان جو دارومدار ان مهل جي جذبي ۽ ڪيفيت تي هوندو آهي. بخاري صاحب پنهنجي نوٽ بوڪ ۾ هڪ هنڌ لکي ٿو:

”... ڪلام جيڪو لکيو اٿم، سو وائي، گيت، غزل، نظم جو سنگم ٿي پيو آهي. مون لکڻ وائي ٿي گهُري، اجهو هي فارم يا گهاڙيٽو بيٺو آهي:

آءٌ هتي ئي هوس، هتي ئي آهيان مان،

سِڪَ جو ساگر، سُونهن جي ساحل سان جُهوميو،

هاڻي بادل بنجي، ڏهرن ڏانهن اُڏامان!

هائو، هتي ئي آهيان مان“

بخاري صاحب گهڻو ڪري هر صنف ۾ لکيو آهي، پر سندس ڪلام جو گهڻو تعداد بيت، وائي، نظم، چوسٽي، گيت ۽ غزل جو آهي. استاد جو غزل به استاد جي ٻوليءَ، اسلوب جي حوالي سان ”استاد جي غزل“ طور سڃاتو وڃي ٿو.

استاد جو شروعاتي زمانو بزمن جي اوج وارو دؤر هو ۽ ڪيترن ئي شاعرن جون گاديون آباد هيون، جن جون شاعراڻيون روايتون پنهنجون هيون، اهي شاعر به پنهنجي فن ۽ ڪلام تي قادر هئا. اها ٻي ڳالهه آهي ته انهن پنهنجي شاعريءَ جي زمين کي ايران جي آب سان پئي سيراب ڪيو، انهن جي ڏات جي ڏيئي جي روشني محفل ۾ ته هئي، ليڪن خود ڏيئي جي هيٺان نه هئي. ٿورا شاعر هئا، جن سنڌوءَ جي جل ڌارا کي پنهنجي شاعريءَ لاءِ آب حيات طور ڪتب آندو، تنهن ڪري ان دؤر جي گهڻي شاعري هتان جي ماڻهن، سماج ۽ زندگي لاءِ اوپري ئي رهي، جنهن سان گوڏو گوڏي ۾ ملائي دل جا دؤر نه ٻُڌي پيا سگهجن ۽ نه ئي ٻڌائي پيا سگهجن. ان سوچ ۽ فڪر جو ذائقو زبان کي لڳي ئي نه ٿي سگهيو ۽ ڪيترن ئي جگادري شاعرن هوندي، اها شاعري هڪ مخصوص گروهه جي محفلن تائين محدود رهي ۽ سندن فن ۽ ڪاريگري جي واهُڙَ وهي وڃي ٿي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪيو. ڪو اهڙو مست الست، سنڌو درياهه وانگر پورالو شاعر نظر ئي نه ٿي آيو، جيڪو لَيون لاڻا لَسَ ڪري، ڪنڌيون ۽ ڪانهن ٻوڙي ڇڏي.

آخر اهڙي ويراني ۽ قحط الرجاليءَ جي سڏن جي موٽ ۾ ڪي صدائون گونجيون، جن ۾ شيخ اياز وڏو نانءُ هو، جنهن پنهنجي شاعريءَ کي سنڌي لوڪ شاعريءَ سان جوڙي ڇڏيو. اياز صاحب، جنهن جي شاعراڻيءَ اثر ۽ زور ڪيترائي شاعر لوڙهي ڇڏيا، پر وڏن شاعرن جون واٽون گڏ هوندي به پنهنجي سڃاڻ ۽ وهڪرا الڳ رهندا آهن. وڏا شاعر پنهنجي دؤر ۾ سج وانگر چمڪندا رهندا آهن ۽ ويندي ويندي ڪنهن جي بقول: پنهنجي پويان گهڻائي فڪري وهڪرا به ڇڏي ويندا آهن. اياز، استاد کان عمر ۾ به وڏو هو، ته استاد وٽ هن جي شاعري ۽ ذهانت لاءِ مڃتا به هئي، ته هن سندس شاعريءَ جي اثرن کي به محسوس پئي ڪيو، پر استاد جي طبيعت ٻي هئي ۽ اياز جي طبيعت الڳ، اياز شعلو ته استاد مٽي هو. اهو ئي سبب هو، جو هڪ ئي دؤر جا ٻئي وڏا شاعر هڪ ٻئي کي پهاڙن جي چوٽين وانگر پري کان ڏسندا رهيا.

استاد پنهنجو دڳ، ٻوليءَ، لهجي ۽ اسلوب جي حوالي سان الڳ جوڙي ورتو هو. هن جيڪو Diction جوڙيو، اهو آسان هوندي به آسان نه هو. ڊڪشن/ اسلوب چئبو آهي، خيال ۽ سوچ کي بيان ڪرڻ يا لکڻ لاءِ مناسب لفظن جي چونڊ ۽ ترتيب سان استعمال. استاد شعر ۾ خاص طور غزل ۾ لفظن جو سٽاءُ اهڙي ته سهڻي انداز سان رکيو آهي، جنهن مان سندس تخليقي حسن ۽ فن جو ڪمال نظر ٿو اچي.

استاد غزل توڙي گيت کي نِجي ۽ مخصوص محفلن مان ڪڍي عام ڏي وٺي آيو. ڪتابن مان ڪڍي ڪلاڪارن جي حوالي ڪيو. ٻين لفظن ۾ غزل ۽ گيت کي به ڳوٺاڻي مزاج سان موافقت ڏني. کيس سولو سنگيت ۽ ڌڙڪندڙ ڌُنون ڏنيون ۽ استاد جي ٻي شاعري وانگر سندس غزل به پڙهندڙن لاءِ ايتري پنهنجائپ پيدا ڪئي، جيتري سرنهن جي ڦولار، چيٽ جي مهڪار ۽ مائي ڀاڳيءَ جي ڀُڻڪار ڪندي هئي.

جي روئي ڏنو مون، ته مرڪي ڏنائين،

ڦٽن تي ائين لوڻ ٻُرڪي ڏنائين.

هن عام زبان ۾ استعمال ٿيندڙ لفظن کي غزل جي بنيادي جُزن: رديف ۽ قافيي طور استعمال ڪري، نه رڳو شاعريءَ کي عام فهم بڻايو، پر ٻوليءَ جي عام لفظن کي شعري ٻوليءَ جي حيثيت ڏيئي، غزل کي هڪ نئين روايت بڻائي ڇڏيو، ۽ عام ڳالهائِي ويندڙ زبان ۽ شاعريءَ جي ٻوليءَ ۾ وِيڇي ۽ تڪلف کي ختم ڪري ڇڏيو. هن غزل ۾ مڪالماتي فقرن جو استعمال ڪيو ۽ نظم جي موضوعن کي غزل ۾ نڀايو، ان ۾ هن جون شعوري ڪوششون به ضرور هيون، پر هُو ”مانتو“، ”چيم“، ”چيائيون ته“، ”يانحُسي“، ”هوندو هوندو“، ”هو يا نه“، ”ايلِي“، ”اهو آ“، ”اچان ٿو اچان“، جهڙن لفظن جو استعمال رديف ۽ قافيي طور بهتر انداز سان ان لاءِ ڪري سگهيو آهي، جو کيس لفظن جي استعمال جو ڏانءُ ۽ زبان تي دسترس هئي. استاد وٽ، ٻِٽن، هڪجهڙن ۽ متضاد لفظن جو استعمال به ڪمال جو آهي. توهان کي استاد جو، هي غزل پڙهي حيرت ٿيندي، اهڙو اصلوب ۽ انداز فقط استاد جو ئي ٿي ٿو سگهي، جيڪو پنهنجيءَ ٻوليءَ جي حُسن ۽ فني خوبين جي ڪري بيحد حسين لڳي رهيو آهي. هن غزل ۾ رديف ناهي، ان جي هڪ بند ۾ پنجن قافين جو استعمال آهي ۽ مٿينءَ سٽ جا لفظ/ قافيا بنجي، هيٺينءَ سِٽ سان هٿ هٿ ۾ ملايو بيٺا آهن:

گهٽ ۾ گهٽ روئين، لُڇين، تڙپين ته ها،

ڪجهه ڀرين ها خون منهنجي جي بها.

وڇڙندين، ويندا وڌي ڏاڍا ڏچا،

پرچندين، پوندا چڙهي پنهنجا ڳها.

هاڻي اسان وٽ غزل هڪ عام صنف آهي، توڙي جو اهو عام هوندي به خاص رهي ٿو ۽ عام روش کي پسند نٿو ڪري. چون ٿا ته جهڙيءَ ريت خدا پنهنجي ٻانَهن کان اطاعت چاهيندو آهي، غزل به ائين شاعرن کان پنهنجي اطاعت چاهيندو آهي.

ڪنهن جي غزل کي فقط ٻولي، ترنم، لهجي ۽ فڪري پيشڪش مان ئي سُڃاڻي سگهبو، ته اهو ڪنهن جو غزل آهي. غزل عرب مان آيو يا ايران مان، پر سنڌيءَ ۾، غزل ۾ پهريان پيوندڪاري ڪئي وئي، پوءِ هن جون جٽائون بَڙ وانگر هن زمين ۾ لهي ويون. اها هن ڌرتيءَ توڙي ٻوليءَ جي خاصيت آهي. ڪيئي ٻاهريان قبيلا ۽ فرد وقت گذرڻ سان گڏ، هن مٽيءَ جو حصو ٿي ويا، هيءَ ته هڪ شعري صنف هئي، جيڪا علمي ماڻهن جي هٿن ۾ هئي. جيئن اياز صاحب فرمايو:

”اسان غزل ۽ آزاد نظم ۾ ايتري تبديلي آندي، جو ان ۾ ڪائي اجنبيت نه رهي. اسان بحر وزن، قافيي، رديف ۽ ٻئي پوري فني لوازمات کي سنڌين جي مزاج سان موافق ڪيو ۽ جديد کان جديد ترين انسان جي ذهني ڪشمڪش ان ۾ سمائي آياسين.“

شاعريءَ جون جَڙون به ڪنهن قوم وانگر ڌرتيءَ ۾ نه هونديون ته ان مان ڌرتيءَ وارو ساءُ ۽ مهڪار نه ايندي، ان جا پير زمين تي نه هوندا ته، ان جا رنگ هوا ۾ گهڙيءَ پل جي رونشي وانگر نظر ايندا، جيئن آتش بازيءَ وقت گولن جا رنگ گهڙيءَ کن لاءِ ڦهلبا آهن، ته اهڙو شعر ٽُٽل تاري جي لاٽ وانگر لڳندو، ڪنهن مشعال وانگر نه.

فراق گورکپوري اردو شاعريءَ جي باري ۾ هڪ هنڌ لکي ٿو ته: ”اردو شاعريءَ کي خيالن ۾ ٽُٻي هڻڻ ته خوب اچي ٿي، پر زمين ۾ سمائجڻ، تحليل ٿي وڃڻ، قدرت جي منظرن جي تهه در تهه رمزيت ۾ ٻُڏي وڃڻ ڪجهه گهٽ ئي اچي ٿو.“

ان سلسلي ۾ استاد جي شاعري ڌرتيءَ مان ڦُٽي ٿي، ۽ ان ۾ سمائجي وڃڻ جي صلاحيت رکي ٿي. استاد مٽيءَ جو شاعر آهي. پنهنجي ضمير ۾ به ته خمير ۾ به مٽي. هُو ڪچي جو ماڻهو هو. درياههَ، زمينون، ٻيلا، ٻوڏون، لاب ۽ ڳاههَ، تُوريا، ڪڻڪُون، سانوڻيون، برساتون، ڪاڇي جو سمورو پسمنظر هن جي اڳيان هو. سنڌ جي وچولي ۾ هن زندگي گذاري، ڳوٺَ هن جا پنهنجا هئا، تنهن ڪري هن جي خيال ۽ ٻوليءَ جو دائرو به ڪتابن کان وٺي ڪچهرين تائين ڦهليل هو:

اکين سان ٿيو مگر ٿورو،

گهڻو دل ساڻ دوکو ٿيو.

-

ڇاپڙون ڳوٺ جون، اُسون غم جون،

زندگي ٻير ٿي پچي ٿي پئي.

سو استاد محفلون، مشاعرا ۽ معرڪا شوق سان اٽينڊ ڪندو رهيو، سندس هي شعر ستر واري ڏهاڪي جو آهي:

حادثا، چيتا بگهڙ ٿي ٿا اچن،

لُطف آهي، ٿا ڪجن ڏاڍا شڪار.

1971ع ۾ سندس شاعريءَ جو مجموعو ’گيت اسان جا جيت اسان جي‘ پڌرو ٿيو، جنهن ۾ استاد جي شاعري روايتن کان هٽيل قومي جذبي ۽ نمائنده عوامي آواز طور آڏو آئي.

استاد جي شاعري، پهرئين مجموعي ۾ ئي روايتي فڪر کان الڳ ۽ هڪ نظريي طور آڏو آئي، جنهن جي ٻولي ۽ لهجو ٺيٺ سنڌي هو:

ظلمن کي گهڙيءَ لاءِ ٿُڏي ساڻ نه ٿيڙيو،

چنجُور کڻي پاڙ کان بنياد اُکيڙيو.

-

اڄ ته اُڃاري ٿر تي بادل،

مون سان گڏجي ٿورو رو.

ڌيري ڌيري درد نه ڌُوڻ،

ڇوهو ڇوهو ڏي ڇيرو.

ڪهڙو وقت اچي اُگهندو،

ماحولن جو مُنهن ميرو.

هن مجموعي ۾ شامل ڪجهه غزلن جو انداز گيت ۽ نظم جهڙو آهي. ٻن ٻن قافين جو استعمال به آهي، ته ٻه چار زير اضافت واريون فارسي ترڪيبون، ٻه ٽي طرحي غزل ۽ غزل ۾ گفتگو وارو نمونو به آهي.

پڇو يارن ته، عقبيٰ ٿي وڻي توکي، يا هيءَ دنيا،

چيم، آزدگي گهرجي، نه هُو گهرجي، نه هي گهرجي.

-

هٿين خالي اسان ظلمن سان لڙنداسين، لڙڻ ڏسجو،

اميد آهي، يقين آهي ته کٽنداسين، کٽڻ ڏسجو.

-

ڊڄڻا ماڻهو: ڀاڙي تي جلاد گهُرايو بيٺا هن،

سورهيه ماڻهو: ٻيڙيون پايو سِيس سهايو بيٺا هن.

-

سنڌ سان اهڙي جند اڙي جو ٻيا دل وارا وسري ويا،

جيئي سنڌ، سدائين جيئي، ٻيا سڀ نعرا وسري ويا.

ان کان پوءِ ”اوتون جوتون“ ۽ پوءِ ”نه ڪم نبريو نه غم نبريو“ رڳو غزل، زندگيءَ جا ڪيئي موضوع کڻي آيا، جنهن ۾ استاد جي دل جا جوالا ۽ جهرڻا، ڳوڙها ۽ ڳالهيون، حيلا ۽ حوصلا، ووڙون ۽ وِڄائون، سٽ سٽ ۾ ڀريون پيون هيون، ته سندس فڪر جي چولي ڀٽائيءَ جي رنگ ۾ رنگيل نظر پئي آئي.

رتل رنگ ڏاڍو، جُٽيل جنگ ڪيڏي،

ڪُلهي ڪينرو، چيلهه چاقُو، ڪٽارو.

ڌماڪن جي ڌُو ڌُو ۾ ٻُچ ٻُچ چپن جي،

هي سنسار مچ ۾ نچڻ جو نظارو.

ڪتاب جي مُهڙ ۾ اُستاد اندر اوريندي لکيو ته: ”منهنجي عقيدي ۾، هن جيون جنگاهه ۾ شاعريءَ جو عظيم ڪارنامو ۽ زنده شاهڪار، اُها سِٽَ آهي، جا سڌو سنئون سِر ڌَڙَ جي بازي لڳائي، ديس ۽ ڌرتيءَ لاءِ ٻلهار ٿئي!“ هن ڳالهه مان، پڙهندڙ آسانيءَ سان ان سوال جو جواب سمجهي سگهي ٿو ته، استاد جهڙو مالهي مزاج ماڻهو ڪيڏاري واريون ڳالهيون ڇو ٿو ڪري ۽ هن جي شاعري شعلا شعلا ڇو ٿي پوندي هئي! ڇو ته هي انهن ماڻهن ۾ ويهي، اهڙي شاعري نه ٿي ڪري سگهيو، جنهن کي خيال جو عيش چئجي:

مان به کلان ها، دل به چوي ٿي لا،

پاڙي پِٽڪا، ٽهڪ ڏيان ڪهڙا!

پِيلا چهرا، تن تي نِيلا پاڇا،

هاڻي چاچا! حال پُڇان ڪهڙا؟

ننڍڙا ننگا، انگ منگن ڪپڙا،

هيلهه وڏيرا! ونئڻ وجهان ڪهڙا!

شعر مان شاعر جي اُداسي ۽ ڏُک جو ڪارڻ معلوم ٿيو وڃي. سادَن سانگين سان مخاطب ٿيڻ لاءِ کيس رمزن، ڪناين، اَرٿن ۽ اشارن جي ضرورت ئي نه ٿي پئي.

جهنگن کي جهنجهوڙي، ڇَرُن کي ڇڇولي،

تکو تيز اوٿر ٿي اُڏري وياسين.

هڻي سُوئا، سُونبا، اَوهان جنس جاچيو،

اسان پاڻ اڳواٽ اُڊڙي وياسين.

بخاري صاحب جي ڊگهن بحرن وارن غزلن جي خوبي، موسيقي ۽ بيان جي وسعت پنهنجي آهي، ته ننڍن بحرن وارن غزلن ۾ تاثر جي شدت، جذبن جي اُڇل، احساسن جي عڪاسي ۽ ترنم پنهنجو آهي.

سمندر جي تَر ۾ ملي لئي ڪريون ها، لُڇون ها مڇي پئي مڇيءَ کي، ڳهي ها،

همالي جي چوٽيءَ تي پهچي نچون ها، پَچُون ها ته بيروت شمشا آهي.

-

پڪن گهڙين کي ڪنا نه پوندا، ببر خبر ٿئي ڇٻر نه چرندا،

قلم کپائي، رقم سهيڙيان، اهو سبق مان سِکي نه سگهندس!

-

جي ڏوههَ ڪيا هم ته ڪيان هان دل تي،

جذبات جي غفلت تي ندامت آهي.

-

تڪڙ آسمان توکي ڪهڙي لڳي،

ڪڍي ڀُونءِ ڀاڪُر، اچان ٿو اچان!

-

بي سُڌ تارن کي سُڌ ڪهڙي،

ڇا اُستاد جي عزت آهي.

-

ڇا ناهي مڇي جر ۾،

ڇا پيار ويو تَر مان؟

استاد وٽ قافيي جي ڪا کوٽ ڪانه آهي، قافيا نوان، پابند به، ته آزاد (آوازي) به، جن جو استعمال ڪري هن غزل ۾ ٻولي، موسيقي ۽ مقصد کي آسانيءَ سان بيان ۾ آندو آهي.

آوازي/آزاد قافيي جو استعمال:

گهُور سان گهُورَ، اُفق جو گهيرو،

ڪو ته ميلاپ ٿيو تنهنجو، منهنجو.

تنگدل عمر ڪيو هو ڪَڪِ نه ته،

ڪيترو وقت هو منهنجي آڏو.

اڄ ته استاد سان آجو اورج،

ڇو ته آزاد هو قافيو ڪيڏو!

اِها ٻي ڳالهه آهي ته، غزل ۾ رديف جو استعمال شعر جي جماليات ۽ رَسُ کي وڌائي ٿو. هن کوڙ سارا نوان رديف ڪم آندا آهن. قافين ۽ رديفن جو خوبصورت ميل، استاد جي غزل جي وڏي خوبي آهي. ”رديف، خيال کي لاهي ٿو اچي“، ان ۾ وڌيڪ زور ۽ ترنم پيدا ڪرڻ استاد کي آيو پئي. بخاريءَ وٽ شاعريءَ جي هڪڙي وصف اها به هئي ته، اها ڪهڙي به موضوع، نڪته نظر ۽ فڪر تي مبني هجي پر، پڙهي، سُڻي وهوا ڪجي، جي وهوا نه، ته به لطف اندوز ضرور ٿجي.

الائي ڪير هو ڪارو ته ڪير هئي ڪاري،

ٻنهي جو خُون ٿيو هو، زيان هو يا نه؟

-

بلا تي پير نه پيو هو، جو ڇالُ ڏئي بچجي،

کِنوڻ کي ٻانهن ٻکيو هو، اهو نه ٿو وسري.

تشبيهي ۽ اتفهاميه رديف به بخاريءَ جي غزلن جي بلڪ شاعريءَ جي سُڃاڻ ۽ سونهن آهن. تشبيهي غزل مان شاعري ۽ ٻوليءَ جو حسن ڏسڻ ۾ ايندو آهي. سواليه رديف استعمال ڪري استاد، پڙهندڙن جي سوچ جي تلاءَ ۾ پٿر اُڇلي ٿو ڇڏي-

تنهنجون ڳالهيون طويل تاريخون،

تنهنجو ڪمرو مٺو وطن وانگي.

عمر استاد جي وڌي نه سگهي،

شوق اينگهڻ لڳو جُڳن وانگي.

-

ڀُونءِ بي واهيون ڀِٽُون، سانگي سَٽُون،

عڪس هي اُڀري اڳيان آيو آ ڇو؟

-

هيو هميشه هي استاد آئينو تنهنجو،

الائي تنهنجو انهيءَ ڏي ڌيان هو يا نه؟

استاد جي غزل ۾ تغزل جا به ڪيئي دلڪش ۽ غير روايتي نمونا موجود ملندا.

زندگي هڪڙي، انهيءَ ۾ هي هزارين هُرکُرون،

ڄڻ پيل ماکيءَ جي شيشي ۾ ڪئين ڪوليون هجن.

-

چنڊ هٽندي ئي وڏي وير هَٽي ويندي آ،

گهُور گهٽجي ٿي ته استاد به گهٽجي ٿو وڃي.

زندگي تضادَ ۽ ٽڪراءَ آهي. استاد جي زندگي به ڪيترن ئي تضادن ۽ ٽڪرائن جو سلسلو هئي، جنهن ڪري هو پاڻ کي هميشه اهڙي ٽڪراءَ لاءِ تيار رکندو هو. خارجي حالتون، داخلي ڪيفيتن کي جهنجهوڙينديون رهنديون آهن. استاد جي بقول:

”توهين به هڪ دنيا آهيو، آءٌ به هڪ دنيا آهيان. اهي ٻه سنسار آهن، جيڪي ملي ٽيون تخليقي سنسار ٺاهن ٿا.“

پر تخليقي سنسار جوڙڻو پوندو آهي، جنهن کي جوڙڻ کان وڌيڪ بچائڻ جو مسئلو هوندو آهي:

گيت جي جيت لئي جهليم گوليون،

موت جي وات ۾ جيو آهيان.

-

اکيون ساڙيان، جلايان دل، لهي پئي لُڙ،

اٿم پر ڪنهن سان آڌيرا، نه ٿو ڀڙڪان.

استاد جي لاتعداد ڪتابن، زندگيءَ زندگيءَ کان وٺي، جُستجو لاتقنطُوا تائين، ڪٿي به سندس تخليقي موج ۾ گهٽتائي نظر نه ٿي اچي، ۽ هُو ڏات جا واهُڙَ وهائيندو ٿو وڃي.

بخاري صاحب گيتن ۽ غزلن جون زمينون ايتريون ته کولي ۽ کنڊيڙي ڇڏيون آهن، جن ۾ ڪيترائي شاعر وتن ٿا خيالن جا گهوڙا ڊوڙائيندا، پر استاد جو ’پنڌ‘ پري آهي. وڏي شاعر جو ڊڪشن هجي يا شعري زمين، اها شينهن جي ڪيل شڪار وانگر آهي، ڪير اگر ان جي ويجهو وڃڻ جي همت ساريندو به کڻي، تڏهن به اهو شڪار سندس نه ليکبو.

غالب وانگر اُستاد به پنهنجي غزل جي زمين ۾ بيانَ جا امڪان ختم ڪري ڇڏيا آهن. بقول ناصر ڪاظميءَ جي ته، ”غالب پنهنجي غزل لاءِ جيڪا زمين ڪتب ٿو آڻي، تنهن ۾ اظهار ۽ بيان جا سمورا امڪانَ پُوريءَ ريت ختم ڪري ٿو ڇڏي.“

استاد جي غزل جا مُهانڊا پري کان پڌرا آهن. هونئن به غزل جو هر بند هڪ آزاد ۽ مڪمل ايڪائي هوندو آهي، جو مضمون ۽ فڪر جي حوالي سان مڪمل هئڻ ڪري، ان ۾ ياد ٿي وڃڻ جي صلاحيت پڻ هوندي آهي. استاد جي غزلن جا نه رڳو ڪيئي بند پر سڄا سڄا غزل ياد رهجي ويندا آهن. سندس سِٽن ۾ صدين جي لوڪ ڏاهپ هئڻ ڪري اُهي چَوڻين/ضرب المثل واري حيثيت اختيار ڪري چڪيون آهن:

کِنوڻ کِنوندي ته اونداهيءَ جو ڀؤُ ڀَڄندو،

لَهي ٿو رنج جو اُلڪو کِلڻ کان پو.

-

ميندي ته اَنڌَ ڌُنڌ ۾ ڪنهن کي مَکي وڃو،

پر پريت ڪنهن جي دل ۾ زوري نه ٿي پوي.

-

ڇو نه پهرو مري بخاري ڏئي،

تنهنجو پاڙو مِٺو وطن وانگي.

-

پَڪا پير ناهن ته گهوڙو ڪچو،

تِکي ٻانهن ناهي، تبر ڇا ڪري؟

-

ٿورو خاموش هنيانوَ جون باهيون،

هانءَ جو ٺار ڪُجهه ٻُڌائي ٿو.

کيل ٿي ختم ويو بخاري ته به،

تنهنجو ڪردار ڪجهه ٻڌائي ٿو.

-

جلي جلي ٿو ڪيان اُجالو، لُڇي لُڇي ٿو چوان جمالو،

کِلي پُڇين ٿو ته ڪيئن هلان پيو، جيئين هلي پيو جهانُ جاني.

-

مون کان تاريخ پُڇي ٿي ته ڪٿي بيٺو هان،

زندگي موت ٻِواٽو آ، اُتي بيٺو هان.

لوڪ سمجهي ٿو بخاريءَ جي هٿن ۾ آ قلم،

آءٌ عباس، عَلم چَڪ ۾ جهلي بيٺو هان!

سنڌيءَ سان گڏ سِرائڪي به استاد جي گهر ۾ ڳالهائي ويندڙ زبان رهي آهي. سندس ڳوٺاڻو ماحول سرائڪي ڳالهائڻ وارن جو هو، تنهن ڪري سندس سرائڪي شاعريءَ ۾ به فڪري رنگ ۽ اظهار ۾ ڳوٺاڻي سادگي آهي. سرائڪي دوهيڙي سان گڏ، سندس سرائڪي غزل به ڏاڍو خوبصورت آهي، جنهن کي جديد سرائڪي غزل جو نمونو پڻ چئي سگهجي ٿو.

جنهن نه ڪيتي گُناهه جوڀن وچ،

تنهن دي پِيري لَڄِي لَڄِي هوسين.

-

ميڏا محبوب ڪو خدا تان نهين،

ڪِيون نظر هڪ دفعا نهين آندا.

استاد هميشه هِنئين سان هنڊائڻ واري ڳالهه ڪئي. استاد ڏات جي ڏيهه ۾ نه رڳو لفظن جو عيسيٰ هو، جنهن لفظن ۾ جان ۽ سِٽُن ۾ ساههُ وڌو، پر تخليق جي هڪ موج واري مرحلي ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ پنهنجي دور جو مسيحا بنجي ويو، جنهن نه رڳو شاعريءَ ۾ مسيحائيءَ جا معجزا ڏيکاريا، پر پنهنجي تخليق ۾ پاڻ به امر بنجي ويو:

اي تان محفل هي مُقامان چُون مُئا اُٿ پوسين،

يار، جنهن مهل بخاري ڪُون سڄڻ ياد آيا.

-

خَيال مَر نهين سگهدا، امر بُخاري هي،

جٿان سڏيسو، غزل، گيت وِچ اُٿان هوسون!

علي دوست عاجز

twitter.com/RoshniPublicat

pk.linkedin.com/in/roshni-publication-393b0610b

www.flickr.com/photos/roshnipublication/albums

plus.google.com/u/0/110544413428908459446

www.goodreads.com/gro…/show/77628-roshni-publication

Book No .709

Kitab Jo Nalo : KHOOBSOORAT KHAYAAL JA SAPNA

Poetry: Ustad Bukhari

Compiled By: Ali Dost Ajiz

First Edition :copyright: Roshni 2015

Pages : 767

Size : Demy

Published By : Roshni Publication, Kandiaro,Sindh

Price Rs. 800.00

Contact: 022-2780908

web.facebook.com/ShahLatifKitabGhar

Address: Shah Latif Kitab Ghar, Gulzar Marhi, Ghardi Khato, Hyder Chowk, Hyderabad, Sind

اسٽاڪسٽ

شاهه لطيف ڪتاب گهر، گاڏي کاتو، حيدرآباد

ڀٽائي بوڪ هائوس اوريئنٽ سينٽر حيدرآباد+ ڪنگ پن بڪ شاپ، پريس ڪلب حيدرآباد+ ورسٽي بڪ شاپ ڄامشورو

شير يزدان بڪ اسٽال، ڀٽ شاهه+ حيدر ڪتب خانو، ڀٽ شاهه

ڪاٺياواڙ اسٽور، اردو بازار، ڪراچي+ رابيل ڪتاب گهر، لاڙڪاڻو + رهبر بڪ اڪيڊمي، رابعه سينٽر، لاڙڪاڻو.

مدني بڪ ڊيپو، لاڙڪاڻو + نيشنل بوڪ ڊيپو، بندر روڊ، لاڙڪاڻو

نوراني بوڪ ڊيپو، بندر روڊ، لاڙڪاڻو+ عبدالله بڪ ڊيپو، بندر روڊ لاڙڪاڻو

اشرف بوڪ اسٽال، مسجد روڊ، نوابشاهه+ مڪته گلشير، لياقت مارڪيٽ نواب شاهه + حافظ اينڊ ڪمپني لياقت مارڪيٽ نواب شاهه

سڪندري بوڪ ڊيپو، کپرو + حافظ ڪتب خانو، کپرو+ المهراڻ ادبي ڪتاب گهر، سانگهڙ+ العزيز ڪتاب گهر، عمرڪوٽ

مدني اسلامي ڪتب خانو دادو+ سليم نيوز ايجنسي، نيو بس اسٽينڊ، دادو + جنيد بوڪ ڊيپو، دادو+ عبدالرزاق بڪ اسٽال ميهڙ

مرچو لال بوڪ ڊيپو، بدين + رحيم بوڪ ڊيپو، بدين + سوجهرو ڪتاب گهر، بدين+ ٿر ڪتاب گهر، مٺي

ڪنگري بوڪ شاپ، اسٽيشن روڊ، ميرپور خاص + المهراڻ‌ ادبي ڪتاب گهر ميرپورخاص + هلال ڪتاب گهر، اسٽيشن روڊ، ميرپور خاص

مهراڻ بوڪ سينٽر سکر+ ڪتاب مرڪز فريئر روڊ، سکر + عزيز ڪتاب گهر، بئراج روڊ، سکر+ بخاري ڪتاب گهر، مهراڻ مرڪز، سکر+ مڪتبه امام العصر، گهوٽڪي

سنڌ ڪتاب گهر، شڪارپور+ مولوي عبدالحئي شڪارپور + سعيد بوڪ مارٽ، شڪارپور + وسيم ڪتاب گهر شڪارپور

تهذيب نيوز ايجنسي، خيرپور ميرس+نيشنل بڪ اسٽال، پنج گلو چوڪ، خيرپور ميرس+ ميمڻ بوڪ ڊيپو، نوشهرو فيروز+ خيرپور بوڪ اسٽال، خيرپور ميرس+ مڪتبيه عزيزيه کهڙا + سچل ڪتاب گهر، درازا

ڪنول ڪتاب گهر، مورو+ ظفر ڪتاب گهر، اپولو اسڪول، مورو + حافظ ڪتاب گهر، مورو

قاسميه لائبرير، اسپتال روڊ ڪنڊيارو+ سارنگ ڪتاب گهر، ڪنڊيارو۔

حصــــه

طلبت تيشيرت لها

مرسوم فيه 4 بنات

من الخلف

مع كتابه

"الله لا يفرقنا B:4"

تم تسليم الطلب والحمد لله

بـــ 75 R.S

تعارف

بدر ابڙي جو ڪتاب ”تنقيد نگاري- ارتقائي جائزو” پنهنجو تعارف پاڻ آهي. ان جي پهرئين جملي کان ۽ پهرئين عنوان جي مضمون پڙهڻ سان ئي ڪتاب جي پهچ ۽ گهرائيءَ جو اندازو ٿي وڃي ٿو، ۽ دل ۾ زوردار اُتساهه جاڳي ٿو ۽ اميد اُڀري ٿي ته اڳتي پڙهڻ سان اُن مان ڪا اَملهه ڳالهه معلوم ٿيڻي آهي- ۽ اُن جي تلاش ۾ پڙهندڙ پنهنجي من کي اُڌمجندو، ڪتاب کي اڳتي ۽ اڳتي پڙهندو محسوس ڪري ٿو.

بدر ابڙي هيءُ ڪتاب جيل ۾ لکيو. پاڻ ٽي سال ۽ ڏهه مهينا (4 نومبر 1980ع کان 29 آگسٽ 1984ع تائين) باندي رهيو، سينٽرل جيل ڪراچيءَ جي هڪ ئي کوليءَ ۾: مٿس الزام هو ته هو بندش پيل ڪميونسٽ پارٽيءَ جي سربراهيءَ ۾ ۽ اُن جي ’زير زمين‘ اڳواڻ ڄام ساقيءَ جي زير ڪمان، حڪومت وقت جي بيخ ڪنيءَ جي ڪم ۾ مصروف هو: جيلن ۾ رهي، اسان جا بهادر جوان اهڙا سڀ- پرئين سهڻا ۽ سالم ڪتاب لکي سگهن ٿا، ان دل افروز حقيقت مان اسين، انهن جا مائٽ، استاد، دوست ۽ ساٿي گهڻيئي سبق سکي سگهون ٿا. بهادر ٿيڻ جا، سچ سان سر لڳائڻ جا، انسانن سان قرب ۽ وفا جي نباهڻ جا ۽ وڏي ڏک ۽ تڪليف ۾ پهاڙ بڻجي، هميشه مٿي ۽ پري ڏسڻ جا.

هن ڪتاب جي لکڻ ۾ بدر کي جيڪا محنت ڪرڻ پيئي هوندي، ڪتابن جو جيڪو مطالعو ڪرڻو پيو هوندو ۽ جيتري من جي پيڙَ پنهنجي سوچ کي يڪجا ۽ مُنهائتي ڪرڻ ۾ سَهڻي پيئي هوندي، اِهي ڳالهيون اسان مان اُهي ئي ڪنهن حد تائين محسوس ڪري سگهندا، جن ههڙا ڪتاب رٿيا هوندا، ۽ اُنهن لاءِ تياريون ڪيون هونديون ۽ اهي واقعي لکيا به هوندا.

بدر ابڙي جو هي پهريون ڪتاب آهي، ۽ اُهو پاڻ ڏکين حالتن ۾ لکيو اٿن- اِن ڪري اِن ۾ ڪي ضعف ۽ خال پوري ڌيان ۽ سوچ سان پڙهندڙن کي محسوس به ٿين، پر هڪ ڳالهئين اُهي هن ڪتاب جي قدر ۽ پسنديدگيءَ لاءِ پاڻ مهميز جو ڪم ڏيندا، جو اُهي پڙهندڙن جو ذهن پاڻ ڏانهن ڇڪيندا، کين ويچار جو موقعو ڏيندا ۽ وڌيڪ تلاش ڏانهن مائل ڪند.

انسان سماج ۾ جو رهڻ لڳو، ۽ گڏجي گذاري جا جتن ڪرڻ لڳو، ته ابتدا کان ئي هن کي ’تور تڪ‘ سان منهن ڏيڻو پيو، تنقيد کان ڪم وٺڻو پيو. ڇا ۾ فائدو، ڇا ۾ نقصان، ۽ اُن حوالي سان ڇا ڀلو، ڇا برو، ڪيترو هي، ڪيترو هو، وڌ، گهٽ ۽ ائين انسانن بابت ۽ شين بابت هن کي فيصلا ڪرڻا پيا، ۽ اُن سڀ لاءِ هن کي، پنهنجي تجربي ۽ ڄاڻ مطابق وزن، ماپا ۽ قدر ٺاهڻا پيا، جن جي آڌار تي هن کي پنهنجي رهت کي، چال چلت کي، ڪنهن پورائي ۾، ڪنهن قدر ۽ وزن ۾، رکڻو ٿي پيو. اِهو پنهنجي عمل کي پورائي ۾ رکڻ، وزن ۽ اعتدال ۾ رکڻ جو شرط، يا اُن جي ڳالهه، هڪڙي ڪنهن شخص اڄ، يا ڪي چند سؤ سال اڳ، ڪنهن هڪ مذهب يا دين ئي رڳو ڪانه ڪئي- ۽ رڳو ڪري ئي ڪانه ڇڏي: پر اول کان سماج ۾ انساني زندگيءَ جي فروغ لاءِ اِهو شرط لازمي ۽ اٽل هو- ۽ جيئڻ لاءِ توازن جي، اعتدال جي، اُن شرط جي تلاش ۽ ان سان نباهه جي ڪوشش، سماج ۾ رهندڙ انسان شروع کان ۽ لڳاتار بدلجندڙ حالت ۾ ڪندو پئي آيو آهي، ۽ اڄ به هن جي اها تلاش ۽ اها ڪوشش ائين جاري آهي، جيئن پهرين انسانن کي اُها درپيش هئي.

تحريڪ ۽ تبديل جي هوڏي ۽ اورچ موجودگيءَ ۾ زندگيءَ جي گهربل توازن يا اعتدال جي نوعيت به بدلجندي ۽ بلند ٿيندي رهي آهي، ۽ ان جا قدر ۽ ماپا به بدلبا ۽ بهتر کان بهتر ٿيندا رهيا آهن. زندگيءَ جي هر ڪم، هر سلسلي، هر انتظام جي اصول ۽ فلسفي جي تاريخ ۾ اسان کي انساني قدرن جي انهيءَ ارتقا جا عڪس ۽ نشان موجود ملن ٿا. مذهب جي فلسفي ۾، سياست جي فلسفي ۾، ثقافت جي فلسفي ۾، ۽ ائين تاريخ، تعليم، فنون لطيف (ادب وغيره) جي، ۽ ٻين سلسلن جي فلسفن ۾، تنقيد، جيڪا پڻ هڪ ’فلسفو‘ آهي، جنهن جو پڻ هڪ فلسفو آهي- خود فلسفي جو به. ڇو ته جيڪو به فلسفو، جنهن به سلسلي جو فلسفو، تنقيد جي عمل کان، ’تور تڪ‘ جي عمل کان، پاڻ کي بالاتر ٿو سمجهي، اهو وقت کان ويل ۽ مئل فلسفو آهي. ۽ ڪيتريءَ به پنهنجي پرستاريءَ ۽ خود ثنائيءَ ۾ اهو محو هجي، ان جو اهو ’پڃرو‘ پوءِ رڳو تاريخ جي مسترد ڍيرن مان، ڪنهن ڍير جي ئي حوالي ٿيڻ لاءِ هوندو آهي. ائين جيتوڻيڪ تنقيد پاڻ به فلسفو آهي، بلڪه فلسفن جو فلسفو آهي، ۽ اُن جي عمل کان ڪوبه فلسفو ٻاهر نه آهي، پر ڪافي زماني کان، تنقيد جو دخل، هڪ خاص علمي ضابطي طور، فنون لطيف تائين محدود ۽ فنون لطيف لاءِ ئي مخصوص رهندو پئي آيو آهي: ايتري قدر، جو خود تنقيد تي، اُن جي اصولن تي، فلسفي تي تنقيد ٿئي ٿي، ته به خاص فنون لطيف جي حوالي سان ٿئي ٿي: ۽ اُهو انهيءَ ڪري آهي، جو فنون لطيف ئي خصوصي طور انساني رهت ۾ انساني قدرن ۽ ماپن جي حيثيت جي اُپٽار جا واهڻ ۽ ذريعا آهن. اُنهن جي سچ ۽ ڪوڙ، مهل ۽ ڪُمهل، اصل ۽ ظاهر، ڪارآمد ۽ بيڪار هجڻ وغيره جي اُپٽار جا. اُن کان به وڌيڪ خصوصي طور، تنقيد کي گهڻي وقت کان ۽ عام طرح، رڳو ادبي تنقيد تائين ئي محدود رکيو ويو آهي- بلڪه خود تنقيد کي به ادب (عاليه) جي ئي مد ۾ شماريو ويو آهي- اهو وڌيڪ انهيءَ سبب ڪري به، جو ادب ۽ تنقيد ٻنهي جي بيان ۽ اظهار جي پوشاڪ هڪ ئي آهي، يعني ٻولي، ۽ اُهائي انساني خيالن جي ترتيب ۽ ڏي وٺ جو پڌرو ۽ واحد وسيلو آهي. ائين، بدر ابڙي جي زير نظر ڪتب ”تنقيد نگاري، ارتقائي جائزو“، واجبي طور، دراصل ادبي تنقيد نگاري، يعني ادبي تنقيد ۽ ان جي عمل جوئي ارتقائي جائزو آهي.

فنون لطيف، يا رڳو ادب به پنهنجي پنهنجي صنفن ۾، زندگيءَ جي رهت جا ئي صورت گر هجن ٿا، انهيءَ ڪري اُهي زندگيءَ جي قدرن جي سماجي حيثيت لاءِ آئيني جو ڪم ڏين ٿا، بلڪه پنهنجي انهيءَ ڪارج سبب فنون لطيف، يا رڳو ادب، جو ڪم ئي انساني قدرن جي روشنيءَ ۾ انساني رهت جي تور تڪ آهي. اهڙيءَ طرح تنقيد جو ڪم به هڪ ئي آهي- ۽ اهو وري ان جي ابتڙ، انساني رهت جي روشنيءَ ۾ انساني قدرن جي تورتڪ ڪرڻ آهي. انهيءَ طرح (ادب) تنقيد سڄيءَ انساني رهت ۽ ان جي هر (انفرادي توڙي اجتماعي) ڪردار جي تورتڪ ڪرڻ جو اختيار به رکي ٿي ۽ ان لاءِ هردم موقعي جي تلاش ۾ رهي ٿي- ۽ اِئين اها سماجي صورتحال جي ڪٿ ماپ، پردي- کول ۽ ان بابت ’رد ۽ قبول‘، يعني ان جي اصلاح ۽ تبديل لاءِ هڪ آزمايل، اڻ گس ۽ اٽل هٿيار تسليم ٿيل آهي.

انهيءَ ڪري تنقيد ڇا آهي، ڇا رهي آهي، تنقيد نگاريءَ ۾ ڇا ٿو ٿئي، ڇا ٿيندو آيو آهي، ۽ اُها پنهنجي اصول ۽ عمل ۾ ڪيئن آزاد اڳتي وڌندي رهي آهي، ۽ ڪيئن ۽ ڪٿي گُهٽجي، بتال ٿي آهي ۽ ان جا فيصلا بجاءِ انساني ترقيءَ ۽ نجابت جي، انساني زوال ۽ نحوست جا سبب بڻيا آهن. اِئين ان جي تاريخ جو مطالعو ڪرڻ ۽ انسانيت جي ارتقا ۾ ان جي عملڪاريءَ کان واقف ٿيڻ، اعليٰ انساني تربيت ۽ ترقيءَ جي راهه ۾ وڌيڪ پيشقدميءَ لاءِ بيحد اهم ۽ اٽل ضرورت جي ڳالهه آهي.

جديد دؤر جي استاد هجڻ جو جيڪو حق ۽ شرف دستوري تاريخ جي هٿان يورپ کي مليل آهي، ان جي ناتي، ادبي تنقيد نگاريءَ جي رسمي ابتدا به، ٻين تقريباً سڀني علمن جي اهڙيءَ ابتدا وانگر، يونان کان ٿيل ڏَسي وڃي ٿي، ۽ زير نظر ڪتاب ۾ به، سَنَد سان اُن جا پهريان استاد سقراط (وفات 399 ق. م)، افلاطون (وفات 347 ق. م) ۽ ارسطو (وفات 399 ق. م) چيا ويا آهن، ۽ پوءِ ان جا سڀ ارتقائي دؤر يورپ ئي جي حوالي سان بيان ڪيا ويا آهن. ۽ اسان جو واقعي يونان کي ۽ يونان جي هنن امر استادن ۽، پنهنجيءَ جاءِ تي، يورپ جي ٻين عالمن ۽ لاثاني مفڪرن کي سلام آهي. پر وقت آهي، جو اسين مغرب جي اِن فوقيت واريءَ حيثيت جو ان جي رهت ۾ اظهار ڏسون، ۽ انهيءَ روشنيءَ ۾ اُن جي زير تعميل قدرن جي تور تڪ ڪيون- ورنه اهو گذريل تقريباً پنج سؤ سالن کان باقي سڄيءَ دنيا کي علم ۽ هنرڪاريءَ (Saience and Technology) جي برتريءَ، بلڪه هڪ هٽيءَ تي آڌاريل پنهنجي سامراجيت جي چڪيءَ ۾ پيڙيندو، کائيندو ۽ هضم ڪندو رهيو آهي، اُن کان ڇوٽڪاري جي منزل طرف پوئتي رهجي ويل، مشرق کي پوري ڪنهن اثرائتي پهرئين قدم کڻڻ ۾ به ڪافي دير لڳي ويندي ۽ وڏي ڪا طويل مدت اڃا به اسان جي پراڻيءَ دنيا کي انهيءَ نئينءَ دنيا جي تابعداريءَ ۽ غلاميءَ ۾ ڪاٽڻي پوندي.

ان سلسلي ۾، اسان کي پنهنجي سنڌ ۽ هند جي قديم علمي ۽ هنرڪاري حيثيت جو جائزو به وٺڻو پوندو. خاص طور سنڌ ۽ هند جي قبل ازل اسلام بلڪه قديم يونان جي همعصر ۽ ان کان به گهڻي اڳ (قبل از آريه دؤر ۽ ان کان پوءِ ويدڪ دؤر: 15 کان 5 صدي ق. م) جي علمي ۽ هنرڪاري حاصلات کي ڏسڻو پوندو ۽ ان جي تور تڪ ڪرڻي پوندي، ته آخر ڪيئن ۽ ڪٿي اسان جا قدر ناڪام ۽ فيصلا بتال ٿيا، جو ڄاڻ ۽ هنرڪاريءَ جي راهه ۾ پراڻيءَ دنيا جي اُنهيءَ پهرينءَ پيشقدميءَ ۾ اسان جا ايڏا اهم ۽ اڳرا قدم کنيل هئا، ۽ پڻ قديم يونان جي سڄي رڪارڊ ٿيل علم ۽ هنر جيترو ۽ اُن کان به وڌ علم ۽ هنر اسان وٽ موجود هو، بلڪه يونان جو گهڻي قدر اهو علم ۽ هنر، تحقيق نگارن جي هڪ چوڻ موجب، هتان اسان وٽان ئي نِيلُ هو- ته به اسان جي پنهنجي رهت ۾، پوءِ اسان جا اهي ئي قدر ۽ اهي ئي سوچ جا فيصلا، اسان جي وڌيڪ ترقيءَ ۽ سُکَ لاءِ، اسان جي پيش نما بڻئي رهڻ بدران اسان جي هيتري زوال ۽ ڏک جا سبب بڻجي ويا، جو ڪِرندا ڪِرندا، نيٺ مغرب جا اڄ اسين ايڏا ٻانهن ٻڌا نفر بڻيا بيٺا آهيون، جو اُن جي بني آدم وروڌي سامراج جي توتارن تي احمقن وانگر نچي رهيا آهيون، ته جيئن اُهو سامراج بچي، ۽ اُن جو نجي پونجيءَ ۽ ملڪيت وارو حيواني مقابله آرائيءَ وارو نظام بچي، جنهن جا اسين پاڻ به شڪار آهيون. ۽ اهو سڀ رڳو ان ڪري جو، ان ۾ اسان جي ڪن نجي ملڪيت وارن جون نجي املاڪون بچن ٿيون! ۽ اهي ئي اسان جا پونجي پتي ۽ ملڪيت دار طبقا انهيءَ ئي سبب، پنهنجن انهن مغربي آقائن جي اثر ۽ اشاري هيٺ، پنهنجي پست پئجي ويل رهت جي مدي خارج (Out of date) ۽ زواليل (Decadent) انساني قدرن تي اسان جي عصري تنقيد جي سچائيءَ کي گُهٽيو، ٻوساٽيو ۽ انهن بابت اسان جي فيصلن کي بي ساهو ۽ بتال ڪيو بيٺا آهن!

انسان رهت جا قدر، پنهنجي پنهنجي دور جي حوالي سان سائنسي، ترقي پسند ۽ انقلاب آفرين به ٿين ٿا، ۽ غير سائنسي، رجعت پسند ۽ زوال پذير به. انساني دنيا ۾ پهريائين مشرق بربريت يا جهنگلي پڻي (The hunter-gatherer Society) مان ٻاهر نڪري، تهذيب جي طويل راهه تي قدم رکيا، ۽ انهيءَ اوليت ۾ سنڌو تهذيب اڳري به هئي. ڪيئي هزار سال نه ته، ڪيئي صديون اڳري، اڳتي وڌي، غلاميءَ جي دؤر مان پار پئي، جنهن د‍ؤر ۾ يورپ جو يونان به ان سان اچي همقدم ٿيو هو. جاگيرداري دور ۾ مشرق جڏهن پير پاتو، جنهن کي ڪي ”انسانيات“ جا ماهر ”ڌنارڪو زرعي دور“ (Postoral Agricultural) به چون ٿا (انهن مان بنهه هاڻوڪي هڪ عالم جي چوڻ موجب پاڪستان جو ڪثير علائقو “Most of Pakistan” اڄ به گذري رهيو آهي)، ته تهذيب جي اُنهيءَ ڌنارڪي زرعي ڌٻڻ ۾ اسين ڦاسي پياسين، ۽ يورپ اڳتي وڌي صنعتي دور ۾ ۽ ان جي بورجوا (درميانه طبقاتي) جمهوري رهت ۾ داخل ٿيو، ۽ پنهنجي برتر ڄاڻ ۽ هنر ڪاريءَ مان طاقت جو ڪم وٺندي، اسان تي ڇانئجي ويو، ۽ اڃا تائين اسين ان جي سامراجيت جي ڄار ۾ ڦاٿا، اڌ مُئا ۽ اڌ جيئرا ساهُه کڻي رهيا آهيون. ۽ ان وچ ۾ دنيا جو ڪافي هڪ نمايان حصو تمام وڏو هڪ قدم اڳتي کڻي، اعليٰ صنعتي دور ۾، ۽ ان جي عوامي جمهوري رهت ۾، داخل ٿي چڪو آهي، جيڪا رهت ۽ جنهن جا سيڪيولرسٽ سوشلسٽ (دنيائي اشتراڪي) قدر، اڄ دنيا جي پوئتي رهجي ويل غلام ۽ محتاج سماجن لاءِ انقلاب جو سڏ ۽ ڇوٽڪاري جي واٽ ثابت ٿي رهيا آهن.

پر تمام گهڻي ڏک جي ڳالهه آهي، جو اهو ئي مغرب جيتوڻيڪ ساڳئي ان اعليٰ صنعتي دور ۾ شامل به آهي، بلڪه هڪ طرح ان ۾ پيش پيش ئي آهي، پر ان جي رهت جا قدر ان اڳڀري دور پٽاندر سيڪيولرسٽ سوشلسٽ نه، پر اُهي ئي ان جي اڳئين صنعتي دور جي بورجوائي جمهوري رهت جا سيڪيولرسٽ ڪئپيٽلسٽ ۽ اسپيرئلسٽ (دنيائي سرمايه دوست ۽ سامراجي) قدر آهن. ۽ اهو هڪ وڏو المناڪ تضاد آهي، جنهن ۾ ’مغرب‘ اڄ ورتل آهي، ۽ سڄو اهو پاڻ ۽ ان جي زير حڪم ۽ زير اثر جديد نوآبادياتي ٻي ڪافي وڏي دنيا ان اعليٰ ڄاڻ ۽ هنرڪاريءَ ۽ ادنيٰ رهت جي ادنيٰ قدرن واري تضاد جا زهريلا نتيجا ڀوڳي رهي آهي، ۽ ان جي ائٽمي هنرڪاريءَ جي قيامت خيز جنگي ممڪنات جي خوف ۾ سوشلسٽ دنيا سميت ڪل انساني دنيا ۽ خود ان مغرب جو پنهنجو به اڄ پورو ساهُه مُٺِ ۾ آهي.

مغربي سامراج جي مفادي تقاضائن جي نتيجي ۾، برصغير هند ۽ سنڌ کي، دنيا ۾ سامراج جي ٻين بيٺڪي ملڪن وانگر، ڦرجڻو ۽ ڊانوان ڊول ٿيڻو ئي هو: ۽ ائين ان قابض سامراج اسان کي صنعتي دور ۾ به ته ڪنهن پوري ڍنگ سان پير وجهڻ نه ڏنو. ان کان وڏي اعليٰ صنعتي دور تائين. اهڙين حالتن ۾، اسان جي پهچڻ جو خواب ته اڃا خواب ئي رهڻو آهي. پر اِن سامراج، ان سڄيءَ طويل مدت ۾، ويندي اڄ تائين به، اسان جي ڏيهي ’حڪمرانن‘ ۽ ’وڏ-گهراڻن‘ لاءِ پنهنجي مڪاني منصب جي حفاظت جو ٻيو ڪو رستو به باقي ڪونه ڇڏيو، سواءِ ان جي ته هو پنهنجي ان پست حاليءَ جي پَتِ رکڻ لاءِ، پنهنجي ڌنارڪي زرعي دور جي قبائلي رهت ۽ ان جي فوق الفطري ۽ فوق البشري آمرانه قدرن جي چک مهٽ ڪندا رهن، انهن کي به صنعتي دور جي قدرن جهڙا ملڪ ان کان به اڳڀري صنعتي دور جي قدرن، يعني سوشلسٽ درن کان به برتر قدر ثابت ڪن، ۽ عوام جي شعور کي دونهاٽڻ ۽ دٻڙاٽڻ لاءِ .....پنهنجي ديومالائي (Mythological)، فوق طبيعي (Meta-Physical) ۽ افلاڪي (Theo-logical) قدرن جي ابديت ۽ ازليت جون وڏي جوش خروش سان دعوائون ڪندا رهن ۽ سڄين سندن ازليت ۽ ابديت جي انهن دعوائن جو اصل آڌار ڇا تي؟ هن ڳالهه تي ته، ”انسان پنهنجي هستيءَ ۾ ڪجهه نه هو، پر غيب پنهنجي ’هستيءَ‘

۾ ’سڀڪجهه‘ هو“؛ ۽ مقصد ڇا؟ هيءُ ته ”ڌنارڪو-زرعي سماج جئين هو، تيئن غيب جي منشا موافق هو، ۽ اهو ائين رهڻو هو.“ هند ۽ سنڌ ۾ مغربي سامراج جي تسلط جو سڄو دور اسان وٽ بس انهيءَ قسم جي ذهني ڪيفيت ۾ گذريو ۽ اڃا به گذري رهيو آهي. اسان جي سڄي قابل قبول ۽ ’قانوني‘ سياست، سڄو معاشرو ۽ سڀ اسان جا ڪم ۽ سلسلا، تعليم جا، اقتصاديات جا ۽ (ادب سميت) سڄي فنون لطيف جا، انهن ڌنارڪي زرعي دور جي اهڙن قدرن جا آئينه دار رهيا آهن. يعني، ڦري گهري انهن جا تعريفي ۽ ڀرجهلائو. صنعتي دور ۽ ان جي بورجوائي جمهوري رهت جا، اعليٰ صنعتي دور ۽ ان جي عوام جمهوري رهت جا سائنسي، ترقي پسند ۽ انقلاب آفرين قدر ان وچ ۾ رڳو لِڪي لِڪي، ڊڄي ڊڄي بيان ٿيندا رهيا آهن- سزائن هيٺ، قيد ۽ بند ۾، ڏنڊن ڀريندي، ڦٽڪن سهندي ۽ ڦاهين تي چڙهندي. بدر ابڙي پنهنجي هن ڪتاب ”تنقيدنگاري، ارتقائي جائزو“ ۾ انهن باغي انقلاب آفرين ماپن ۽ قدرن جو به ذڪر ڪيو آهي. ”سوشلسٽ ريئلزم“ جي عنوان هيٺ، ۽ انهن جي روشنيءَ ۾ پڇاڙيءَ ۾ اسان جي ڪلاسيڪي ادب جي عظيم، لافاني شاعر، لطيف سائينءَ جي فڪر جي تور تڪ پيش ڪرڻ جي به حوصله مند ڪوشس ڪئي اٿن.

ادبي تنقيد جو هيءُ مختصر پر ملهائتو ڪتاب، جنهن کي تنقيدي اصولن ۽ تورتڪ جي قدرن ۽ انهن جي ارتقا جو نچوڙ چئجي، تَتَ چئجي، بدر ابڙي ڪال ڪوٺڙيءَ مان اسان لاءِ انهن سمورن، اُمنگن ۽ ان سڄي علمي احساس ۽ شعور سان لکيو آهي، جيڪو انساني سماجي زندگيءَ جي سڄيءَ تاريخي ارتقا ۾ موجود آهي. مون کي اميد آهي ته اسين ان جا پڙهندڙ، ان جو پورو مطالعو ۽ ان تي ويچار به اهڙي ئي جذبي ۽ اُمنگ سان ۽ اهڙو ئي سجاڳ شعور دل ۾ رکي ڪنداسين. ۽ پوءِ ئي اسين ان سان اها روشني ۽ اهو لاڀ پائي سگهنداسين، جيڪو ان جي نيڪ دل سٻاجهي لکيڪ اسان کي ڏيڻ گهريو آهي.

محمد ابراهيم جويو

حيدرآباد، سنڌ

16 آڪٽوبر 1985ع

twitter.com/RoshniPublicat

pk.linkedin.com/in/roshni-publication-393b0610b

www.flickr.com/photos/roshnipublication/albums

plus.google.com/u/0/110544413428908459446

www.goodreads.com/gro…/show/77628-roshni-publication

Book No . 724

Kitab Jo Nalo : TANQEED AIN TANQEED NIGARI(IRTQAI JAEZO)

by: Badar Abro

First Edition :copyright: Roshni 2015

Pages : 192

Size : Demy

Published By : Roshni Publication, Kandiaro,Sindh

Price Rs. 250.00

Contact: 022-2780908

web.facebook.com/ShahLatifKitabGhar

Address: Shah Latif Kitab Ghar, Gulzar Marhi, Ghardi Khato, Hyder Chowk, Hyderabad, Sindh

اسٽاڪسٽ

شاهه لطيف ڪتاب گهر، گاڏي کاتو، حيدرآباد

ڀٽائي بوڪ هائوس اوريئنٽ سينٽر حيدرآباد+ ڪنگ پن بڪ شاپ، پريس ڪلب حيدرآباد+ ورسٽي بڪ شاپ ڄامشورو

شير يزدان بڪ اسٽال، ڀٽ شاهه+ حيدر ڪتب خانو، ڀٽ شاهه

ڪاٺياواڙ اسٽور، اردو بازار، ڪراچي+ رابيل ڪتاب گهر، لاڙڪاڻو + رهبر بڪ اڪيڊمي، رابعه سينٽر، لاڙڪاڻو.

مدني بڪ ڊيپو، لاڙڪاڻو + نيشنل بوڪ ڊيپو، بندر روڊ، لاڙڪاڻو

نوراني بوڪ ڊيپو، بندر روڊ، لاڙڪاڻو+ عبدالله بڪ ڊيپو، بندر روڊ لاڙڪاڻو

اشرف بوڪ اسٽال، مسجد روڊ، نوابشاهه+ مڪته گلشير، لياقت مارڪيٽ نواب شاهه + حافظ اينڊ ڪمپني لياقت مارڪيٽ نواب شاهه

سڪندري بوڪ ڊيپو، کپرو + حافظ ڪتب خانو، کپرو+ المهراڻ ادبي ڪتاب گهر، سانگهڙ+ العزيز ڪتاب گهر، عمرڪوٽ

مدني اسلامي ڪتب خانو دادو+ سليم نيوز ايجنسي، نيو بس اسٽينڊ، دادو + جنيد بوڪ ڊيپو، دادو+ عبدالرزاق بڪ اسٽال ميهڙ

مرچو لال بوڪ ڊيپو، بدين + رحيم بوڪ ڊيپو، بدين + سوجهرو ڪتاب گهر، بدين+ ٿر ڪتاب گهر، مٺي

ڪنگري بوڪ شاپ، اسٽيشن روڊ، ميرپور خاص + المهراڻ‌ ادبي ڪتاب گهر ميرپورخاص + هلال ڪتاب گهر، اسٽيشن روڊ، ميرپور خاص

مهراڻ بوڪ سينٽر سکر+ ڪتاب مرڪز فريئر روڊ، سکر + عزيز ڪتاب گهر، بئراج روڊ، سکر+ بخاري ڪتاب گهر، مهراڻ مرڪز، سکر+ مڪتبه امام العصر، گهوٽڪي

سنڌ ڪتاب گهر، شڪارپور+ مولوي عبدالحئي شڪارپور + سعيد بوڪ مارٽ، شڪارپور + وسيم ڪتاب گهر شڪارپور

تهذيب نيوز ايجنسي، خيرپور ميرس+نيشنل بڪ اسٽال، پنج گلو چوڪ، خيرپور ميرس+ ميمڻ بوڪ ڊيپو، نوشهرو فيروز+ خيرپور بوڪ اسٽال، خيرپور ميرس+ مڪتبيه عزيزيه کهڙا + سچل ڪتاب گهر، درازا

ڪنول ڪتاب گهر، مورو+ ظفر ڪتاب گهر، اپولو اسڪول، مورو + حافظ ڪتاب گهر، مورو

قاسميه لائبرير، اسپتال روڊ ڪنڊيارو+ سارنگ ڪتاب گهر، ڪنڊيارو۔