new icn messageflickr-free-ic3d pan white
View allAll Photos Tagged r فنون

الحي الثقافي في قطر - ڪـتـارا

 

المدينة الأولى من نوعها في العالم العربي

 

كتارا نتاج لرؤية وجهود ووعي عقول قطرية استلهمت إرثها الثقافي والمعماري الديكور الداخلي أشبه بلوحات فاتنة، معتقة بروح المحلية، ذات الأبعاد الفلسفية العميقة

 

نقلاً عن - جاسم سلمان ( جريدة الشرق ) العدد الصادر في 19/1/2011 :

 

كان موضوع إنشاء الحي الثقافي حلماً يراه البعض صعب التحقيق في الأمد القريب، ولكن دولة قطر في كل مرة تثبت أنها قادرة على تحقيق المستحيلات، وبإنجاز المرحلة الثانية لهذا المشروع الذي يحوي صروحاً ومعالم سيخلدها التاريخ، يكون "الحي الثقافي" واقعا خرافيا، صنعته أيادي أبناء قطر الأوفياء المخلصين.

  

أنشىء الحي الثقافي " كتارا" على الساحل الشرقي لمدينة الدوحة بمساحة تزيد عن مليون متر مربع ، ليصبح تحفة معمارية وصرحاً مهماً في المشهد الثقافي العربي ، كونه المكان الوحيد في المنطقة المخصص للثقافة ، مما يعكس اهتمام دولة قطر بالثقافة والإيمان بمدى أهميتها في حياة الإنسان ، على أسس ثقافية ومعرفية ، بفتح المجال أمامه وأمام الإبداعات والموهوبين ، ليكون " الحي الثقافي " منطلقاً لهم ، للوصول إلى الثقافات الأخرى ، وحاضناً كبيراً للثقافة ، ومجدداً لدماء الثقافة ، وركيزة أساسية ومحركاً للمشهد الثقافي ، وفتحاً جديداً في الثقافة العالمية ، والإرث الحضاري الإنساني .

 

ووسط زخم كل هذه الأمور الجميلة ، سيكون الحي الثقافي أول المشاريع من نوعها ، فليس هناك مدينة متكاملة ، تتخذ الثقافة إطاراً لها في المنطقة ، ولا مثيل للحي ، بمساحته ،و مبانيه العملاقة ، وديكوراته الفريدة ، فهو ليس مبان تراثية فحسب أو مشروع ترفيهي أو تجاري ، بل إنه مشروع ينطوي على عدة مشاريع ، والجديد في هذا المجال ، أنه مشروع يتخذ من الثقافة مركزاً أساسياً تدور حوله كافة الأنشطة الموجودة فيه ، ليكون مختبراً فريداً لتزاوج الثقافات والحضارات ، ويصبح أكثر المرتكزات قوة نحو بناء قاعدة لحركة سياحة فريدة من نوعه ، ويشكل منعطفاً تاريخياً للحركة الثقافية في قطر .

 

كما أن الداخل إلى الحي ، يرى أنه بين مزيج من الأزمان والأمكنة ، وخليط من ثقافات الشعوب ، ليشرب من مناهلها ، كلها ، وصاحب الملاحظة القوية ، يعرف أن توزيعات المباني ، وأشكالها ، تدل على تعمد ، على التوزيع غير المرتب ، لإضفاء الروح الطبيعية على المكان ، والابتعاد عن الرتابة ، ولكي يكون مثالاً للحي القديم " الفريج "

 

وتكون قطر قد نجحت في الاستثمار في الثقافة مستقبلاً ، حيث تسخر الدول الأموال للحركة الثقافة ، والحفاظ على إرثها ، لأن الثقافة هي ذاكرة الشعوب ، والمحرك الأساسي لانطلاقاتها نحو آفاق المستقبل . ويكون هناك جمع فريد من نوعه بين الثقافة والاستثمار ، حيث أن المشاريع الثقافية ستتحول إلى مشاريع رابحة ، دون أن يؤدي رأس المال إلى تسطيح الثقافة ، أو التأثير سلباً عليها ، وهذا الأمر يكون إجابة على المهتمين بالثقافة ، وتحديدا للتساؤلات التي تدور في عقولهم ، أنه كيف يتم ذلك ، ولكن التحدي ، ما يثبت على أن هناك قدرة على مزج الثقافة بالاستثمار ، هو التصميم ، والمشروع الذي أصبح واقعاً ...

 

وقد ولد الحي الثقافي بكل مكنوناته وتفاصيله المعمارية ، بأهداف ثقافية ، نتاجاً لرؤية وجهود ووعي عقول قطرية ، استلهمت إرثها الثقافي والمعماري ، ليتم عمل التصميم الخارجي من الطراز المعماري القطري ، وفق احتياجات العصر الحديث . و يتكون الحي الثقافي من قسمين : قسم ثقافي وآخر استثماري ، ويشمل القسم الثقافي على المسرح المكشوف ، واثنين من المسارح المغطاة ، وصالة متعددة الأغراض ، ومبان للجمعيات الثقافية والفنية .

 

وقد أنشئ الحي على تخوم الشرق ليكون أول من يستقبل وجه الشمل ، وكأنه شمس المعرفة التي تسطع على العالم من قلب قطر.

أما القسم الاستثماري فيتكون من مطاعم ومقاهي عالمية مختلفة ، وساحل بحري ، ومتاجر مبعثرة في أرجاء الحي . وتطل أغلب المطاعم على الواجهة البحرية للحي ، وكل مطعم له ديكور يعكس ثقافة الشعوب الذي ينتمي إليها ، لإيجاد لغة ثقافية جديدة ، لأن لغة الطعام بنكهة بلاده ، وحرفية صانعيه ، وليشعر الزائر ، أنه في أجواء هذا البلد ، وليستحضر عبر التصاميم روح تلك البلاد وعاداتها . وقد تم تخصيص بعض المباني لتكون مقاه وعامل جذب وتمثل مكانا للراحة والتقاط الأنفاس . أما الساحل البحري ، فقد تم تصميمه بعناية فائقة ، لاستقبال الزوار ، وتوفير جميع الخدمات اللازمة لجذب الجمهور .

 

ويتمز الحي بالاهتمام بمزج العمارة القطرية العربية الاسلامية ، مع تصاميم معمارية أخرى في عدة مباني . وقد تم بناء علاقة حميمة بين المباني بأحدث ما توصلت إليه التكنولوجيا ، مع ثقافة المكان ، والإنسان ، مع توفير كل احتياجات الثقافة ، من مسارح ، ودار سينما ، ودار أوبرا ، وقاعات للندوات والأمسيات ، فضلاً عن توفير مقار للجمعيات الأدبية ، كمتحف الطوابع ، وجمعية الفنون الشعبية ، والتصوير الضوئي ، ومقر لجمعية المهندسين ، مع الاهتمام بوضع مراكز خدمية لزائري المكان ، وضيوفه ، ومرتاديه الدائمين الذين ما إن يزوروه حتى، ترفض أرواحهم أن تبرح المكان ، بالإضافة إلى وجود الشاطئ بمرافقه ، والمنظر الخلاب ، وكذلك المطاعم التي هي كوكبة من مطاعم وثقافات العالم ، بالإضافة إلى البنوك ، والمراكز الأخرى .

 

ومن أكثر المفاجآت المثيرة للدهشة ، والقادرة على خلق الفرح في نفوس من يعيشوها ، الأجواء الساحرة والخرافية الداخلية لبعض المنشآت التي لم تفتح ، ولم يتم كشف الستار عنها ، وكأن لسان حال المشروع يقول " القادم أكثر إدهاشاً .. وما خفي كان أعظم " . فالداخل إلى قاعة دار الأوبرا يحسب نفسه في مكان لا يمكن حتى تخيله ، أو استحضاره في الخيال ، ولكن في الحي الثقافي ، هو واقع ملموس ، ومثال حي ، لتحقيق الإدهاش والمستحيل وخلق الجمال . فالديكور الداخلي أشبه بلوحات فاتنة ، بالغة الجمال ، معتقة بروح المحلية ، ذات الأبعاد الفلسفية العميقة ، وبفن صادق ، يصل للقلوب ، ليوصل مشاعر أهل قطر ، المحدقة نحو المستقبل ، ملؤها الطموح ، والأحلام العظيمة .

وروعة التصاميم الحصرية والخاصة بالمشروع ، بأشكالها غير المألوفة ، وغير المكررة في أي مكان بالعالم ، قادرة على استفزاز الإبداع ، والمواهب ، والفرح ، لكي تورط من يراها في عشق ، وتفجير ما بداخله ، ولكي يبقى هذا المشروع العملاق في ذاكرته ، لا تغادره أبداً

 

~

  

Location : Cultural Village (Katara)

  

P A R T ( 1 )

  

~

 

ASK

 

On the chariot (L-R): wife of Septimius Severus, Emperor Septimius Severus, emperor's son the future Emperor Caracalla.

Leading the chariot (with the large medalion) the emperor's other son Geta.

 

اُٿو سهڻيون، اُٿو ساهڙ، نچو، ڳايو!

استاد بخاري اڻ ڳڻين ڪيفيتن جو مالڪ شاعر هو. سرمستي جي سُرور ۾ اچي اَنا الحق اَلائيندي، لاحد کي ڇُهندي به، هوش جي دامن، هن جي هٿ مان ڇڏائجي نه ويندي هئي. استاد سرمستيءَ ۾ به اعتدال رکيو. اهو استاد جو هُنر به هو ته هوش مندي به. هن اهڙي ڪيفيتن مان ڪيئي ڀيرا گذرڻ جون ڳالهيون به ڪيون آهن. هن جو اهو رويو خود ڏاهپ ڀريو ۽ عالمانه آهي، جنهن ۾ ماڻهو پنهنجي ڳالهه يا ڪيفيت جي سپورٽ ۾ ٻئي کي ڪوٽ Quote به ڪندو آهي:

گہے بر طار می اعلیٰ نشینم،

گہے بر پُشت پائے خود نبینم۔

-

ڪڏهن من ماڪوڙي، ڪڏهن ڪيهر شينهن!

هو جنهن مهل بهار جو جهؤنڪو ۽ مِٽيءَ جي مهڪار آهي ۽ سائر جي هلڪي لهر آهي، يا ساگر جي ڪناري جي مِٽي آهي، تنهن مهل، ننڍڙو ٻار به ان مان گهروندا ٺاهڻ ٿو لڳي. جڏهن هو ابراهيم جيان خيال جي آڙاهه ۾ آهي، موسيٰ جيان طُور تي آهي ۽ کِنوڻين سان ٻکيو بيٺو هوندو آهي، تڏهن فقط کيس خاموشيءَ ۽ حيرت سان ڏسي، ۽ ان جي ڪيفيت تي دير تائين ماڻهو غور ڪندي رهجي وڃي ٿو.

انهن ٻنهي ڪيفيتن کان الڳ، هڪ وچ واري ڪيفيت به آهي، جنهن ۾ استاد سرمست ناهي، عامي عوامي ناهي، بلڪ هڪ عالم آهي، هڪ فڪر جو صاحب آهي، تڏهن هن وٽ ڪيئي سوال آهن. جن جي ٻُڌل/ٻُڌايل جوابن مان هي مطمئن ڪونهي. تڏهن هُو، اهي ساڳيا سوال کڻي، فڪر جي ڳوڙهي کي، خيال جي کانڀاڻيءَ ۾ وجهي، زور سان آسمانن ڏانهن ٿو اُڇلي. اهي ساڳيا سوال ۽ ڳالهيون، جيڪي شاعر پنهنجو پاڻ سان ٿو ڪري، محبوب يا قوم سان ٿو ڪري، سي سڀ پڙهندڙ، ٻُڌندڙ جي اڳيان پڻ غور يا جواب جي ڳولا جي لاءِ رکيل آهن.

استاد جي رومانوي، انقلابي، عشقيه، رزميه شاعري کي ورهائي الڳ ڪرڻ سولو ناهي. هن غزل جهڙي ڳوري ۽ ڳُوڙهي صنف کي سنجيدگيءَ سان گڏ ڀرپور ترنم ۽ موسيقي ڏيئي ڪٿي ڪٿي گيت جهڙو گلابي ۽ هير جهڙو هلڪو بنائي ڇڏيو آهي.

استاد جو عوامي هجڻ، سندس هڪ پاسو آهي، ان کي جيترو عامي يا عوامي سمجهيو ٿو وڃي، اهو ايترو سولو ناهي. هن جي سِٽَ تان فقط اهو ئي آسانيءَ سان اورانگهي ٿو سگهي، جنهن جي شعوري سطح ان ٻار جيتري آهي، جيڪو ڪنهن نماز ۾ گُم عابد جي اڳيان گذري ويندو آهي. جيڪڏهن ڪو شعوري طور ان کي ايترو سولو سمجهي، ان تان گذري ٿو وڃي، ته يقيناً اهو هڪ ڀرپور نظاري، بلڪ خوبصورت شهر ۾ داخل ٿيڻ بجاءِ، ان کي ڏِسڻ پَسڻ کان سواءِ، ان تي سوچي، سُرور وٺڻ کانسواءِ ان جي باءِ پاس تان تيزيءَ سان گذري ٿو وڃي. استاد کي ڌيرج سان پڙهڻ ۽ پُرجهڻ جي تمام گهڻي ضرورت آهي. هن جي بيان جي سادگي، سهل ۽ ميٺاج کي سادو سمجهڻ، سمجهه جي سادگي آهي. هن جي ساديُن پر سُوڌين سِٽُن جي تفسير لاءِ سوين صفحا گهرجن.

زهر جي اثر، بلا جي ڏنگ ۽ نالي جي دهشت کي ”ڪک جو سِنگهڻ“ چئي، ماڻهوءَ کي نفسياتي طور ٽيڪ ته ڏئي سگهجي ٿي، اهو وِزڊم به استاد وٽ وڏڙن جي ورثي مان ضرور آهي، پر ان زهر جي ترياق لاءِ تدبير، هن وٽ اولين ترجيح آهي. ڇو ته هو رڳو سياڻپ جي جملن، ۽ نفسيات جي ٽيڪ، قسمت جي آڌار يا آسري تي بيهي رهڻ نه ٿو چاهي.

آءٌ استاد جو نقاد ناهيان، نه ئي سندس مُريد آهيان. آءٌ استاد سان پيار ڪريان ٿو. ان جي ڏات ۽ ذات لاءِ احترام رکان ٿو. ماڻهو استاد کي پڙهي شاعر ٿيو وڃن، پر مان استاد کي پڙهان ٿو ته، مون کان شاعري ڇڏائجي ٿي وڃي.

اسين تنهنجي قدمن تي هلندا رهياسين،

اسين تنهن جي قدمن ۾ ويهي رهياسين!

(علي دوست)

استاد کي پاڻ جيڏي نقاد جي ضرورت آهي. سراج الحق ميمڻ، ڊاڪٽر الهداد ٻوهيي جا، استاد جي شاعريءَ بابت رمارڪس، استاد جي پيغمبريءَ جي درجي کي ڇُهندڙ ڏات بابت تصديق/سند ضرور آهن، پر هن جي شعري حديثن کي وڏي قدر جي نگاهه سان ڏسڻ، پڙهڻ، پُرجهڻ ۽ ان تي عمل جي سخت ضرورت آهي.

پڙهه دل دي ڏيان نال، ادب چون سنڀال رک،

آيت رُلي قرآن دي، اهدن چڱي نهين.

-

هر وقت هٿ هوا چِ هليندان، چريا نه هان،

”طوفان آوِ آوِ“ سڏيندا وتان هان مين.

ڏات جو سفر به انساني شعور سان گڏ شروع ٿئي ٿو ۽ شاعري ته نه رڳو اعليٰ ذهنن جي تخليق آهي، پر فنون لطيفه جي سرواڻ پڻ آهي. بخاري صاحب چوندو هو ته، ”زندگي، مِهري، شاعري ۽ موسيقيءَ آڏو آءٌ حيرت زده رهجي ويندو آهيان. انهن چئن چيزن سان اڪثر ليکو چوکو گهٽ ڪندو آهيان. اهي مون کي ڪنهن نه ڪنهن نموني موهينديون رهنديون آهن ۽ آءٌ موهبو رهيو آهيان.“

هُو شاعريءَ جي ڌُن ۾ ايترو ته مَحُو رهندو هو، جيئن ڪو مُتقي خدا جي خيال ۾ گم هوندو آهي.

مون کي ڇڏي ڏيو ته رڳو شاعري ڪريان،

جو پهر ڏيڍ آهي بچيو، بندگي ڪريان!

زندگيءَ کان سواءِ ذڪر ڪيل، اهي ٽيئي شيون به استاد لاءِ زندگي ئي هيون. زندگي، جنهن جي پوئين هڏڪيءَ کي به استاد ”ڀيروي“ ڪوٺيندو هو، تنهن سان پيار قدرتي ڳالهه آهي، هُو زندگيءَ جي ڏکن مان به زندگيءَ جهڙو ئي لُطف وٺندو هو:

مزو زندگيءَ مان مڪمل وٺي ڇڏ،

ڏکيو جي نه آهين ته هاڻي ڏکي پؤ!

استاد جي زندگيءَ جي وڏي ۾ وڏي آس به زندگي هئي، تنهن ڪري استاد کي زندگيءَ جو شاعر چيو ويو آهي. هن شاعريءَ کي زندگيءَ جهڙو تحرڪ ڏنو. مسئلن، مونجهارن ۽ مشڪلن جي باوجود ان ۾ خوبصورتي پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هي گهڙيءَ گهڙيءَ سان وڌي مليو ۽ ان کي پوريءَ ريت ماڻيائين ۽ ماڻڻ جي صلاح ڏنائين:

اُٿو سُهڻيون، اُٿو ساهڙ نچو ڳايو!

مِٽيءَ جو ڍير هونداسين مرڻ کان پو.

استاد بورجوازي بيمار ذهنن جي هٿ ٺوڪي سنجيدگيءَ کي زندگيءَ لاءِ آفيمي زهر ٿي سمجهيو. سندس وڏي ۾ وڏي خواهش هئي ته: ”ڪاش! منهنجي شاعريءَ جي سِٽَ سِٽَ، لفظ ته ڇا، خود منهنجي زندگي هڪ وڏو نعرو ٿي پوي، ’حق جو‘!“

پڳ پڳ جي ڳڻتي پد پد کي،

لوءِ لوءِ جي لوري لفظن کي.

ڪنهن ريت ڪنن ۾ جاڳَ جلي،

شل آڳ لڳي ڪا غزلن کي!

۽ هُو ان جاڳَ واري خواهش جي تڪميل لاءِ ڀرپور جذبي سان لکندو رهيو. اهڙو جذبو، جنهن کي عشق چئبو آهي، اهڙو عشق، جنهن ۾ مقصديت به هئي:

فقط گيت، سنگيت، استاد ڪاٿي،

مُرادون، مسئلا ملهالا به آهن.

استاد ان مقصد کي اهڙي ارپنا ۽ سچائي عطا ڪئي، جهڙي استاد جهڙي شاعر کي جُڳائيندي هئي. استاد اهڙو سچو شاعر هو، جنهن سچ ڳوليو به ته ٻوليو به:

سر گهُرج ۾ تاريخ کي هو، گهور ڪجي ها،

ڪو هرج نه هو، پاڻ هُجون ها نه هُجون ها!

استاد جي ان انداز سان تاريخ تان سرگهور ڪرڻ، پنهنجو پاڻ ٻاري ۽ غزلن کي باهه ڏئي روشني ڪرڻ، ئي کيس تاريخ ۾ امرتا بخشي ڇڏي آهي.

وفات بعد به استاد ياد هو هن کي،

غلط رقيب جو نِڪتو گمان هو يا نه!؟

بخاري صاحب، شاعريءَ ۾ فڪري آزادگيءَ، وقت ۽ حالات جي نمائندگيءَ کي ترجيح ٿي ڏني. محفل جي زيب زينت بجاءِ دل ۽ دؤر جا درد سُڻڻ ۽ سُڻائڻ-

زیب محفل ہے، شریکِ شورشِ محفل نہیں،

اے گلِ رنگین تیرے سینے میں شاید دل نہیں!

(اقبال)

اڄ جي سنڌي شاعري خاص طور تي غزل، جنهن سُڃاڻ ۽ فڪري مقام تي بيٺل آهي ۽ سنڌي ٽوپ ۽ اجرڪ پايو محفل جو مور بڻيو ويٺو آهي، تنهن کي اُن مقام تي پهچائڻ ۾ جن اهم شاعرن، تخليقڪارن جو حصو آهي، جن جي شوق، شعور ۽ قاتل ڪمائيءَ جو ڪمال ۽ پورهيو شامل آهي، استاد بخاريءَ جو نالو انهن اهم شاعرن جي پهرين صف ۾ آهي. استاد، هڪ صنفي ۽ هڪ موضوع وارو شاعر ناهي، حالانڪ سندس شاعريءَ تي حُسن ۽ ڌرتيءَ جو رنگ سوايو آهي، پر هن انهن موضوعن ۾ ايڏي گوناگونيت پيدا ڪئي آهي، جنهن ۾ ڪيترن ئي ڪيفيتن جو هڪ مڪمل جهانُ سمايل آهي.

ڪوبه شاعر، شعر جي ڪنهن به صنف، بحر يا وزن جي چُونڊ شعوري طور ناهي ڪندو، پر ان جو دارومدار ان مهل جي جذبي ۽ ڪيفيت تي هوندو آهي. بخاري صاحب پنهنجي نوٽ بوڪ ۾ هڪ هنڌ لکي ٿو:

”... ڪلام جيڪو لکيو اٿم، سو وائي، گيت، غزل، نظم جو سنگم ٿي پيو آهي. مون لکڻ وائي ٿي گهُري، اجهو هي فارم يا گهاڙيٽو بيٺو آهي:

آءٌ هتي ئي هوس، هتي ئي آهيان مان،

سِڪَ جو ساگر، سُونهن جي ساحل سان جُهوميو،

هاڻي بادل بنجي، ڏهرن ڏانهن اُڏامان!

هائو، هتي ئي آهيان مان“

بخاري صاحب گهڻو ڪري هر صنف ۾ لکيو آهي، پر سندس ڪلام جو گهڻو تعداد بيت، وائي، نظم، چوسٽي، گيت ۽ غزل جو آهي. استاد جو غزل به استاد جي ٻوليءَ، اسلوب جي حوالي سان ”استاد جي غزل“ طور سڃاتو وڃي ٿو.

استاد جو شروعاتي زمانو بزمن جي اوج وارو دؤر هو ۽ ڪيترن ئي شاعرن جون گاديون آباد هيون، جن جون شاعراڻيون روايتون پنهنجون هيون، اهي شاعر به پنهنجي فن ۽ ڪلام تي قادر هئا. اها ٻي ڳالهه آهي ته انهن پنهنجي شاعريءَ جي زمين کي ايران جي آب سان پئي سيراب ڪيو، انهن جي ڏات جي ڏيئي جي روشني محفل ۾ ته هئي، ليڪن خود ڏيئي جي هيٺان نه هئي. ٿورا شاعر هئا، جن سنڌوءَ جي جل ڌارا کي پنهنجي شاعريءَ لاءِ آب حيات طور ڪتب آندو، تنهن ڪري ان دؤر جي گهڻي شاعري هتان جي ماڻهن، سماج ۽ زندگي لاءِ اوپري ئي رهي، جنهن سان گوڏو گوڏي ۾ ملائي دل جا دؤر نه ٻُڌي پيا سگهجن ۽ نه ئي ٻڌائي پيا سگهجن. ان سوچ ۽ فڪر جو ذائقو زبان کي لڳي ئي نه ٿي سگهيو ۽ ڪيترن ئي جگادري شاعرن هوندي، اها شاعري هڪ مخصوص گروهه جي محفلن تائين محدود رهي ۽ سندن فن ۽ ڪاريگري جي واهُڙَ وهي وڃي ٿي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪيو. ڪو اهڙو مست الست، سنڌو درياهه وانگر پورالو شاعر نظر ئي نه ٿي آيو، جيڪو لَيون لاڻا لَسَ ڪري، ڪنڌيون ۽ ڪانهن ٻوڙي ڇڏي.

آخر اهڙي ويراني ۽ قحط الرجاليءَ جي سڏن جي موٽ ۾ ڪي صدائون گونجيون، جن ۾ شيخ اياز وڏو نانءُ هو، جنهن پنهنجي شاعريءَ کي سنڌي لوڪ شاعريءَ سان جوڙي ڇڏيو. اياز صاحب، جنهن جي شاعراڻيءَ اثر ۽ زور ڪيترائي شاعر لوڙهي ڇڏيا، پر وڏن شاعرن جون واٽون گڏ هوندي به پنهنجي سڃاڻ ۽ وهڪرا الڳ رهندا آهن. وڏا شاعر پنهنجي دؤر ۾ سج وانگر چمڪندا رهندا آهن ۽ ويندي ويندي ڪنهن جي بقول: پنهنجي پويان گهڻائي فڪري وهڪرا به ڇڏي ويندا آهن. اياز، استاد کان عمر ۾ به وڏو هو، ته استاد وٽ هن جي شاعري ۽ ذهانت لاءِ مڃتا به هئي، ته هن سندس شاعريءَ جي اثرن کي به محسوس پئي ڪيو، پر استاد جي طبيعت ٻي هئي ۽ اياز جي طبيعت الڳ، اياز شعلو ته استاد مٽي هو. اهو ئي سبب هو، جو هڪ ئي دؤر جا ٻئي وڏا شاعر هڪ ٻئي کي پهاڙن جي چوٽين وانگر پري کان ڏسندا رهيا.

استاد پنهنجو دڳ، ٻوليءَ، لهجي ۽ اسلوب جي حوالي سان الڳ جوڙي ورتو هو. هن جيڪو Diction جوڙيو، اهو آسان هوندي به آسان نه هو. ڊڪشن/ اسلوب چئبو آهي، خيال ۽ سوچ کي بيان ڪرڻ يا لکڻ لاءِ مناسب لفظن جي چونڊ ۽ ترتيب سان استعمال. استاد شعر ۾ خاص طور غزل ۾ لفظن جو سٽاءُ اهڙي ته سهڻي انداز سان رکيو آهي، جنهن مان سندس تخليقي حسن ۽ فن جو ڪمال نظر ٿو اچي.

استاد غزل توڙي گيت کي نِجي ۽ مخصوص محفلن مان ڪڍي عام ڏي وٺي آيو. ڪتابن مان ڪڍي ڪلاڪارن جي حوالي ڪيو. ٻين لفظن ۾ غزل ۽ گيت کي به ڳوٺاڻي مزاج سان موافقت ڏني. کيس سولو سنگيت ۽ ڌڙڪندڙ ڌُنون ڏنيون ۽ استاد جي ٻي شاعري وانگر سندس غزل به پڙهندڙن لاءِ ايتري پنهنجائپ پيدا ڪئي، جيتري سرنهن جي ڦولار، چيٽ جي مهڪار ۽ مائي ڀاڳيءَ جي ڀُڻڪار ڪندي هئي.

جي روئي ڏنو مون، ته مرڪي ڏنائين،

ڦٽن تي ائين لوڻ ٻُرڪي ڏنائين.

هن عام زبان ۾ استعمال ٿيندڙ لفظن کي غزل جي بنيادي جُزن: رديف ۽ قافيي طور استعمال ڪري، نه رڳو شاعريءَ کي عام فهم بڻايو، پر ٻوليءَ جي عام لفظن کي شعري ٻوليءَ جي حيثيت ڏيئي، غزل کي هڪ نئين روايت بڻائي ڇڏيو، ۽ عام ڳالهائِي ويندڙ زبان ۽ شاعريءَ جي ٻوليءَ ۾ وِيڇي ۽ تڪلف کي ختم ڪري ڇڏيو. هن غزل ۾ مڪالماتي فقرن جو استعمال ڪيو ۽ نظم جي موضوعن کي غزل ۾ نڀايو، ان ۾ هن جون شعوري ڪوششون به ضرور هيون، پر هُو ”مانتو“، ”چيم“، ”چيائيون ته“، ”يانحُسي“، ”هوندو هوندو“، ”هو يا نه“، ”ايلِي“، ”اهو آ“، ”اچان ٿو اچان“، جهڙن لفظن جو استعمال رديف ۽ قافيي طور بهتر انداز سان ان لاءِ ڪري سگهيو آهي، جو کيس لفظن جي استعمال جو ڏانءُ ۽ زبان تي دسترس هئي. استاد وٽ، ٻِٽن، هڪجهڙن ۽ متضاد لفظن جو استعمال به ڪمال جو آهي. توهان کي استاد جو، هي غزل پڙهي حيرت ٿيندي، اهڙو اصلوب ۽ انداز فقط استاد جو ئي ٿي ٿو سگهي، جيڪو پنهنجيءَ ٻوليءَ جي حُسن ۽ فني خوبين جي ڪري بيحد حسين لڳي رهيو آهي. هن غزل ۾ رديف ناهي، ان جي هڪ بند ۾ پنجن قافين جو استعمال آهي ۽ مٿينءَ سٽ جا لفظ/ قافيا بنجي، هيٺينءَ سِٽ سان هٿ هٿ ۾ ملايو بيٺا آهن:

گهٽ ۾ گهٽ روئين، لُڇين، تڙپين ته ها،

ڪجهه ڀرين ها خون منهنجي جي بها.

وڇڙندين، ويندا وڌي ڏاڍا ڏچا،

پرچندين، پوندا چڙهي پنهنجا ڳها.

هاڻي اسان وٽ غزل هڪ عام صنف آهي، توڙي جو اهو عام هوندي به خاص رهي ٿو ۽ عام روش کي پسند نٿو ڪري. چون ٿا ته جهڙيءَ ريت خدا پنهنجي ٻانَهن کان اطاعت چاهيندو آهي، غزل به ائين شاعرن کان پنهنجي اطاعت چاهيندو آهي.

ڪنهن جي غزل کي فقط ٻولي، ترنم، لهجي ۽ فڪري پيشڪش مان ئي سُڃاڻي سگهبو، ته اهو ڪنهن جو غزل آهي. غزل عرب مان آيو يا ايران مان، پر سنڌيءَ ۾، غزل ۾ پهريان پيوندڪاري ڪئي وئي، پوءِ هن جون جٽائون بَڙ وانگر هن زمين ۾ لهي ويون. اها هن ڌرتيءَ توڙي ٻوليءَ جي خاصيت آهي. ڪيئي ٻاهريان قبيلا ۽ فرد وقت گذرڻ سان گڏ، هن مٽيءَ جو حصو ٿي ويا، هيءَ ته هڪ شعري صنف هئي، جيڪا علمي ماڻهن جي هٿن ۾ هئي. جيئن اياز صاحب فرمايو:

”اسان غزل ۽ آزاد نظم ۾ ايتري تبديلي آندي، جو ان ۾ ڪائي اجنبيت نه رهي. اسان بحر وزن، قافيي، رديف ۽ ٻئي پوري فني لوازمات کي سنڌين جي مزاج سان موافق ڪيو ۽ جديد کان جديد ترين انسان جي ذهني ڪشمڪش ان ۾ سمائي آياسين.“

شاعريءَ جون جَڙون به ڪنهن قوم وانگر ڌرتيءَ ۾ نه هونديون ته ان مان ڌرتيءَ وارو ساءُ ۽ مهڪار نه ايندي، ان جا پير زمين تي نه هوندا ته، ان جا رنگ هوا ۾ گهڙيءَ پل جي رونشي وانگر نظر ايندا، جيئن آتش بازيءَ وقت گولن جا رنگ گهڙيءَ کن لاءِ ڦهلبا آهن، ته اهڙو شعر ٽُٽل تاري جي لاٽ وانگر لڳندو، ڪنهن مشعال وانگر نه.

فراق گورکپوري اردو شاعريءَ جي باري ۾ هڪ هنڌ لکي ٿو ته: ”اردو شاعريءَ کي خيالن ۾ ٽُٻي هڻڻ ته خوب اچي ٿي، پر زمين ۾ سمائجڻ، تحليل ٿي وڃڻ، قدرت جي منظرن جي تهه در تهه رمزيت ۾ ٻُڏي وڃڻ ڪجهه گهٽ ئي اچي ٿو.“

ان سلسلي ۾ استاد جي شاعري ڌرتيءَ مان ڦُٽي ٿي، ۽ ان ۾ سمائجي وڃڻ جي صلاحيت رکي ٿي. استاد مٽيءَ جو شاعر آهي. پنهنجي ضمير ۾ به ته خمير ۾ به مٽي. هُو ڪچي جو ماڻهو هو. درياههَ، زمينون، ٻيلا، ٻوڏون، لاب ۽ ڳاههَ، تُوريا، ڪڻڪُون، سانوڻيون، برساتون، ڪاڇي جو سمورو پسمنظر هن جي اڳيان هو. سنڌ جي وچولي ۾ هن زندگي گذاري، ڳوٺَ هن جا پنهنجا هئا، تنهن ڪري هن جي خيال ۽ ٻوليءَ جو دائرو به ڪتابن کان وٺي ڪچهرين تائين ڦهليل هو:

اکين سان ٿيو مگر ٿورو،

گهڻو دل ساڻ دوکو ٿيو.

-

ڇاپڙون ڳوٺ جون، اُسون غم جون،

زندگي ٻير ٿي پچي ٿي پئي.

سو استاد محفلون، مشاعرا ۽ معرڪا شوق سان اٽينڊ ڪندو رهيو، سندس هي شعر ستر واري ڏهاڪي جو آهي:

حادثا، چيتا بگهڙ ٿي ٿا اچن،

لُطف آهي، ٿا ڪجن ڏاڍا شڪار.

1971ع ۾ سندس شاعريءَ جو مجموعو ’گيت اسان جا جيت اسان جي‘ پڌرو ٿيو، جنهن ۾ استاد جي شاعري روايتن کان هٽيل قومي جذبي ۽ نمائنده عوامي آواز طور آڏو آئي.

استاد جي شاعري، پهرئين مجموعي ۾ ئي روايتي فڪر کان الڳ ۽ هڪ نظريي طور آڏو آئي، جنهن جي ٻولي ۽ لهجو ٺيٺ سنڌي هو:

ظلمن کي گهڙيءَ لاءِ ٿُڏي ساڻ نه ٿيڙيو،

چنجُور کڻي پاڙ کان بنياد اُکيڙيو.

-

اڄ ته اُڃاري ٿر تي بادل،

مون سان گڏجي ٿورو رو.

ڌيري ڌيري درد نه ڌُوڻ،

ڇوهو ڇوهو ڏي ڇيرو.

ڪهڙو وقت اچي اُگهندو،

ماحولن جو مُنهن ميرو.

هن مجموعي ۾ شامل ڪجهه غزلن جو انداز گيت ۽ نظم جهڙو آهي. ٻن ٻن قافين جو استعمال به آهي، ته ٻه چار زير اضافت واريون فارسي ترڪيبون، ٻه ٽي طرحي غزل ۽ غزل ۾ گفتگو وارو نمونو به آهي.

پڇو يارن ته، عقبيٰ ٿي وڻي توکي، يا هيءَ دنيا،

چيم، آزدگي گهرجي، نه هُو گهرجي، نه هي گهرجي.

-

هٿين خالي اسان ظلمن سان لڙنداسين، لڙڻ ڏسجو،

اميد آهي، يقين آهي ته کٽنداسين، کٽڻ ڏسجو.

-

ڊڄڻا ماڻهو: ڀاڙي تي جلاد گهُرايو بيٺا هن،

سورهيه ماڻهو: ٻيڙيون پايو سِيس سهايو بيٺا هن.

-

سنڌ سان اهڙي جند اڙي جو ٻيا دل وارا وسري ويا،

جيئي سنڌ، سدائين جيئي، ٻيا سڀ نعرا وسري ويا.

ان کان پوءِ ”اوتون جوتون“ ۽ پوءِ ”نه ڪم نبريو نه غم نبريو“ رڳو غزل، زندگيءَ جا ڪيئي موضوع کڻي آيا، جنهن ۾ استاد جي دل جا جوالا ۽ جهرڻا، ڳوڙها ۽ ڳالهيون، حيلا ۽ حوصلا، ووڙون ۽ وِڄائون، سٽ سٽ ۾ ڀريون پيون هيون، ته سندس فڪر جي چولي ڀٽائيءَ جي رنگ ۾ رنگيل نظر پئي آئي.

رتل رنگ ڏاڍو، جُٽيل جنگ ڪيڏي،

ڪُلهي ڪينرو، چيلهه چاقُو، ڪٽارو.

ڌماڪن جي ڌُو ڌُو ۾ ٻُچ ٻُچ چپن جي،

هي سنسار مچ ۾ نچڻ جو نظارو.

ڪتاب جي مُهڙ ۾ اُستاد اندر اوريندي لکيو ته: ”منهنجي عقيدي ۾، هن جيون جنگاهه ۾ شاعريءَ جو عظيم ڪارنامو ۽ زنده شاهڪار، اُها سِٽَ آهي، جا سڌو سنئون سِر ڌَڙَ جي بازي لڳائي، ديس ۽ ڌرتيءَ لاءِ ٻلهار ٿئي!“ هن ڳالهه مان، پڙهندڙ آسانيءَ سان ان سوال جو جواب سمجهي سگهي ٿو ته، استاد جهڙو مالهي مزاج ماڻهو ڪيڏاري واريون ڳالهيون ڇو ٿو ڪري ۽ هن جي شاعري شعلا شعلا ڇو ٿي پوندي هئي! ڇو ته هي انهن ماڻهن ۾ ويهي، اهڙي شاعري نه ٿي ڪري سگهيو، جنهن کي خيال جو عيش چئجي:

مان به کلان ها، دل به چوي ٿي لا،

پاڙي پِٽڪا، ٽهڪ ڏيان ڪهڙا!

پِيلا چهرا، تن تي نِيلا پاڇا،

هاڻي چاچا! حال پُڇان ڪهڙا؟

ننڍڙا ننگا، انگ منگن ڪپڙا،

هيلهه وڏيرا! ونئڻ وجهان ڪهڙا!

شعر مان شاعر جي اُداسي ۽ ڏُک جو ڪارڻ معلوم ٿيو وڃي. سادَن سانگين سان مخاطب ٿيڻ لاءِ کيس رمزن، ڪناين، اَرٿن ۽ اشارن جي ضرورت ئي نه ٿي پئي.

جهنگن کي جهنجهوڙي، ڇَرُن کي ڇڇولي،

تکو تيز اوٿر ٿي اُڏري وياسين.

هڻي سُوئا، سُونبا، اَوهان جنس جاچيو،

اسان پاڻ اڳواٽ اُڊڙي وياسين.

بخاري صاحب جي ڊگهن بحرن وارن غزلن جي خوبي، موسيقي ۽ بيان جي وسعت پنهنجي آهي، ته ننڍن بحرن وارن غزلن ۾ تاثر جي شدت، جذبن جي اُڇل، احساسن جي عڪاسي ۽ ترنم پنهنجو آهي.

سمندر جي تَر ۾ ملي لئي ڪريون ها، لُڇون ها مڇي پئي مڇيءَ کي، ڳهي ها،

همالي جي چوٽيءَ تي پهچي نچون ها، پَچُون ها ته بيروت شمشا آهي.

-

پڪن گهڙين کي ڪنا نه پوندا، ببر خبر ٿئي ڇٻر نه چرندا،

قلم کپائي، رقم سهيڙيان، اهو سبق مان سِکي نه سگهندس!

-

جي ڏوههَ ڪيا هم ته ڪيان هان دل تي،

جذبات جي غفلت تي ندامت آهي.

-

تڪڙ آسمان توکي ڪهڙي لڳي،

ڪڍي ڀُونءِ ڀاڪُر، اچان ٿو اچان!

-

بي سُڌ تارن کي سُڌ ڪهڙي،

ڇا اُستاد جي عزت آهي.

-

ڇا ناهي مڇي جر ۾،

ڇا پيار ويو تَر مان؟

استاد وٽ قافيي جي ڪا کوٽ ڪانه آهي، قافيا نوان، پابند به، ته آزاد (آوازي) به، جن جو استعمال ڪري هن غزل ۾ ٻولي، موسيقي ۽ مقصد کي آسانيءَ سان بيان ۾ آندو آهي.

آوازي/آزاد قافيي جو استعمال:

گهُور سان گهُورَ، اُفق جو گهيرو،

ڪو ته ميلاپ ٿيو تنهنجو، منهنجو.

تنگدل عمر ڪيو هو ڪَڪِ نه ته،

ڪيترو وقت هو منهنجي آڏو.

اڄ ته استاد سان آجو اورج،

ڇو ته آزاد هو قافيو ڪيڏو!

اِها ٻي ڳالهه آهي ته، غزل ۾ رديف جو استعمال شعر جي جماليات ۽ رَسُ کي وڌائي ٿو. هن کوڙ سارا نوان رديف ڪم آندا آهن. قافين ۽ رديفن جو خوبصورت ميل، استاد جي غزل جي وڏي خوبي آهي. ”رديف، خيال کي لاهي ٿو اچي“، ان ۾ وڌيڪ زور ۽ ترنم پيدا ڪرڻ استاد کي آيو پئي. بخاريءَ وٽ شاعريءَ جي هڪڙي وصف اها به هئي ته، اها ڪهڙي به موضوع، نڪته نظر ۽ فڪر تي مبني هجي پر، پڙهي، سُڻي وهوا ڪجي، جي وهوا نه، ته به لطف اندوز ضرور ٿجي.

الائي ڪير هو ڪارو ته ڪير هئي ڪاري،

ٻنهي جو خُون ٿيو هو، زيان هو يا نه؟

-

بلا تي پير نه پيو هو، جو ڇالُ ڏئي بچجي،

کِنوڻ کي ٻانهن ٻکيو هو، اهو نه ٿو وسري.

تشبيهي ۽ اتفهاميه رديف به بخاريءَ جي غزلن جي بلڪ شاعريءَ جي سُڃاڻ ۽ سونهن آهن. تشبيهي غزل مان شاعري ۽ ٻوليءَ جو حسن ڏسڻ ۾ ايندو آهي. سواليه رديف استعمال ڪري استاد، پڙهندڙن جي سوچ جي تلاءَ ۾ پٿر اُڇلي ٿو ڇڏي-

تنهنجون ڳالهيون طويل تاريخون،

تنهنجو ڪمرو مٺو وطن وانگي.

عمر استاد جي وڌي نه سگهي،

شوق اينگهڻ لڳو جُڳن وانگي.

-

ڀُونءِ بي واهيون ڀِٽُون، سانگي سَٽُون،

عڪس هي اُڀري اڳيان آيو آ ڇو؟

-

هيو هميشه هي استاد آئينو تنهنجو،

الائي تنهنجو انهيءَ ڏي ڌيان هو يا نه؟

استاد جي غزل ۾ تغزل جا به ڪيئي دلڪش ۽ غير روايتي نمونا موجود ملندا.

زندگي هڪڙي، انهيءَ ۾ هي هزارين هُرکُرون،

ڄڻ پيل ماکيءَ جي شيشي ۾ ڪئين ڪوليون هجن.

-

چنڊ هٽندي ئي وڏي وير هَٽي ويندي آ،

گهُور گهٽجي ٿي ته استاد به گهٽجي ٿو وڃي.

زندگي تضادَ ۽ ٽڪراءَ آهي. استاد جي زندگي به ڪيترن ئي تضادن ۽ ٽڪرائن جو سلسلو هئي، جنهن ڪري هو پاڻ کي هميشه اهڙي ٽڪراءَ لاءِ تيار رکندو هو. خارجي حالتون، داخلي ڪيفيتن کي جهنجهوڙينديون رهنديون آهن. استاد جي بقول:

”توهين به هڪ دنيا آهيو، آءٌ به هڪ دنيا آهيان. اهي ٻه سنسار آهن، جيڪي ملي ٽيون تخليقي سنسار ٺاهن ٿا.“

پر تخليقي سنسار جوڙڻو پوندو آهي، جنهن کي جوڙڻ کان وڌيڪ بچائڻ جو مسئلو هوندو آهي:

گيت جي جيت لئي جهليم گوليون،

موت جي وات ۾ جيو آهيان.

-

اکيون ساڙيان، جلايان دل، لهي پئي لُڙ،

اٿم پر ڪنهن سان آڌيرا، نه ٿو ڀڙڪان.

استاد جي لاتعداد ڪتابن، زندگيءَ زندگيءَ کان وٺي، جُستجو لاتقنطُوا تائين، ڪٿي به سندس تخليقي موج ۾ گهٽتائي نظر نه ٿي اچي، ۽ هُو ڏات جا واهُڙَ وهائيندو ٿو وڃي.

بخاري صاحب گيتن ۽ غزلن جون زمينون ايتريون ته کولي ۽ کنڊيڙي ڇڏيون آهن، جن ۾ ڪيترائي شاعر وتن ٿا خيالن جا گهوڙا ڊوڙائيندا، پر استاد جو ’پنڌ‘ پري آهي. وڏي شاعر جو ڊڪشن هجي يا شعري زمين، اها شينهن جي ڪيل شڪار وانگر آهي، ڪير اگر ان جي ويجهو وڃڻ جي همت ساريندو به کڻي، تڏهن به اهو شڪار سندس نه ليکبو.

غالب وانگر اُستاد به پنهنجي غزل جي زمين ۾ بيانَ جا امڪان ختم ڪري ڇڏيا آهن. بقول ناصر ڪاظميءَ جي ته، ”غالب پنهنجي غزل لاءِ جيڪا زمين ڪتب ٿو آڻي، تنهن ۾ اظهار ۽ بيان جا سمورا امڪانَ پُوريءَ ريت ختم ڪري ٿو ڇڏي.“

استاد جي غزل جا مُهانڊا پري کان پڌرا آهن. هونئن به غزل جو هر بند هڪ آزاد ۽ مڪمل ايڪائي هوندو آهي، جو مضمون ۽ فڪر جي حوالي سان مڪمل هئڻ ڪري، ان ۾ ياد ٿي وڃڻ جي صلاحيت پڻ هوندي آهي. استاد جي غزلن جا نه رڳو ڪيئي بند پر سڄا سڄا غزل ياد رهجي ويندا آهن. سندس سِٽن ۾ صدين جي لوڪ ڏاهپ هئڻ ڪري اُهي چَوڻين/ضرب المثل واري حيثيت اختيار ڪري چڪيون آهن:

کِنوڻ کِنوندي ته اونداهيءَ جو ڀؤُ ڀَڄندو،

لَهي ٿو رنج جو اُلڪو کِلڻ کان پو.

-

ميندي ته اَنڌَ ڌُنڌ ۾ ڪنهن کي مَکي وڃو،

پر پريت ڪنهن جي دل ۾ زوري نه ٿي پوي.

-

ڇو نه پهرو مري بخاري ڏئي،

تنهنجو پاڙو مِٺو وطن وانگي.

-

پَڪا پير ناهن ته گهوڙو ڪچو،

تِکي ٻانهن ناهي، تبر ڇا ڪري؟

-

ٿورو خاموش هنيانوَ جون باهيون،

هانءَ جو ٺار ڪُجهه ٻُڌائي ٿو.

کيل ٿي ختم ويو بخاري ته به،

تنهنجو ڪردار ڪجهه ٻڌائي ٿو.

-

جلي جلي ٿو ڪيان اُجالو، لُڇي لُڇي ٿو چوان جمالو،

کِلي پُڇين ٿو ته ڪيئن هلان پيو، جيئين هلي پيو جهانُ جاني.

-

مون کان تاريخ پُڇي ٿي ته ڪٿي بيٺو هان،

زندگي موت ٻِواٽو آ، اُتي بيٺو هان.

لوڪ سمجهي ٿو بخاريءَ جي هٿن ۾ آ قلم،

آءٌ عباس، عَلم چَڪ ۾ جهلي بيٺو هان!

سنڌيءَ سان گڏ سِرائڪي به استاد جي گهر ۾ ڳالهائي ويندڙ زبان رهي آهي. سندس ڳوٺاڻو ماحول سرائڪي ڳالهائڻ وارن جو هو، تنهن ڪري سندس سرائڪي شاعريءَ ۾ به فڪري رنگ ۽ اظهار ۾ ڳوٺاڻي سادگي آهي. سرائڪي دوهيڙي سان گڏ، سندس سرائڪي غزل به ڏاڍو خوبصورت آهي، جنهن کي جديد سرائڪي غزل جو نمونو پڻ چئي سگهجي ٿو.

جنهن نه ڪيتي گُناهه جوڀن وچ،

تنهن دي پِيري لَڄِي لَڄِي هوسين.

-

ميڏا محبوب ڪو خدا تان نهين،

ڪِيون نظر هڪ دفعا نهين آندا.

استاد هميشه هِنئين سان هنڊائڻ واري ڳالهه ڪئي. استاد ڏات جي ڏيهه ۾ نه رڳو لفظن جو عيسيٰ هو، جنهن لفظن ۾ جان ۽ سِٽُن ۾ ساههُ وڌو، پر تخليق جي هڪ موج واري مرحلي ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ پنهنجي دور جو مسيحا بنجي ويو، جنهن نه رڳو شاعريءَ ۾ مسيحائيءَ جا معجزا ڏيکاريا، پر پنهنجي تخليق ۾ پاڻ به امر بنجي ويو:

اي تان محفل هي مُقامان چُون مُئا اُٿ پوسين،

يار، جنهن مهل بخاري ڪُون سڄڻ ياد آيا.

-

خَيال مَر نهين سگهدا، امر بُخاري هي،

جٿان سڏيسو، غزل، گيت وِچ اُٿان هوسون!

علي دوست عاجز

twitter.com/RoshniPublicat

pk.linkedin.com/in/roshni-publication-393b0610b

www.flickr.com/photos/roshnipublication/albums

plus.google.com/u/0/110544413428908459446

www.goodreads.com/gro…/show/77628-roshni-publication

Book No .709

Kitab Jo Nalo : KHOOBSOORAT KHAYAAL JA SAPNA

Poetry: Ustad Bukhari

Compiled By: Ali Dost Ajiz

First Edition :copyright: Roshni 2015

Pages : 767

Size : Demy

Published By : Roshni Publication, Kandiaro,Sindh

Price Rs. 800.00

Contact: 022-2780908

web.facebook.com/ShahLatifKitabGhar

Address: Shah Latif Kitab Ghar, Gulzar Marhi, Ghardi Khato, Hyder Chowk, Hyderabad, Sind

اسٽاڪسٽ

شاهه لطيف ڪتاب گهر، گاڏي کاتو، حيدرآباد

ڀٽائي بوڪ هائوس اوريئنٽ سينٽر حيدرآباد+ ڪنگ پن بڪ شاپ، پريس ڪلب حيدرآباد+ ورسٽي بڪ شاپ ڄامشورو

شير يزدان بڪ اسٽال، ڀٽ شاهه+ حيدر ڪتب خانو، ڀٽ شاهه

ڪاٺياواڙ اسٽور، اردو بازار، ڪراچي+ رابيل ڪتاب گهر، لاڙڪاڻو + رهبر بڪ اڪيڊمي، رابعه سينٽر، لاڙڪاڻو.

مدني بڪ ڊيپو، لاڙڪاڻو + نيشنل بوڪ ڊيپو، بندر روڊ، لاڙڪاڻو

نوراني بوڪ ڊيپو، بندر روڊ، لاڙڪاڻو+ عبدالله بڪ ڊيپو، بندر روڊ لاڙڪاڻو

اشرف بوڪ اسٽال، مسجد روڊ، نوابشاهه+ مڪته گلشير، لياقت مارڪيٽ نواب شاهه + حافظ اينڊ ڪمپني لياقت مارڪيٽ نواب شاهه

سڪندري بوڪ ڊيپو، کپرو + حافظ ڪتب خانو، کپرو+ المهراڻ ادبي ڪتاب گهر، سانگهڙ+ العزيز ڪتاب گهر، عمرڪوٽ

مدني اسلامي ڪتب خانو دادو+ سليم نيوز ايجنسي، نيو بس اسٽينڊ، دادو + جنيد بوڪ ڊيپو، دادو+ عبدالرزاق بڪ اسٽال ميهڙ

مرچو لال بوڪ ڊيپو، بدين + رحيم بوڪ ڊيپو، بدين + سوجهرو ڪتاب گهر، بدين+ ٿر ڪتاب گهر، مٺي

ڪنگري بوڪ شاپ، اسٽيشن روڊ، ميرپور خاص + المهراڻ‌ ادبي ڪتاب گهر ميرپورخاص + هلال ڪتاب گهر، اسٽيشن روڊ، ميرپور خاص

مهراڻ بوڪ سينٽر سکر+ ڪتاب مرڪز فريئر روڊ، سکر + عزيز ڪتاب گهر، بئراج روڊ، سکر+ بخاري ڪتاب گهر، مهراڻ مرڪز، سکر+ مڪتبه امام العصر، گهوٽڪي

سنڌ ڪتاب گهر، شڪارپور+ مولوي عبدالحئي شڪارپور + سعيد بوڪ مارٽ، شڪارپور + وسيم ڪتاب گهر شڪارپور

تهذيب نيوز ايجنسي، خيرپور ميرس+نيشنل بڪ اسٽال، پنج گلو چوڪ، خيرپور ميرس+ ميمڻ بوڪ ڊيپو، نوشهرو فيروز+ خيرپور بوڪ اسٽال، خيرپور ميرس+ مڪتبيه عزيزيه کهڙا + سچل ڪتاب گهر، درازا

ڪنول ڪتاب گهر، مورو+ ظفر ڪتاب گهر، اپولو اسڪول، مورو + حافظ ڪتاب گهر، مورو

قاسميه لائبرير، اسپتال روڊ ڪنڊيارو+ سارنگ ڪتاب گهر، ڪنڊيارو۔

حصــــه

طلبت تيشيرت لها

مرسوم فيه 4 بنات

من الخلف

مع كتابه

"الله لا يفرقنا B:4"

تم تسليم الطلب والحمد لله

بـــ 75 R.S

تعارف

بدر ابڙي جو ڪتاب ”تنقيد نگاري- ارتقائي جائزو” پنهنجو تعارف پاڻ آهي. ان جي پهرئين جملي کان ۽ پهرئين عنوان جي مضمون پڙهڻ سان ئي ڪتاب جي پهچ ۽ گهرائيءَ جو اندازو ٿي وڃي ٿو، ۽ دل ۾ زوردار اُتساهه جاڳي ٿو ۽ اميد اُڀري ٿي ته اڳتي پڙهڻ سان اُن مان ڪا اَملهه ڳالهه معلوم ٿيڻي آهي- ۽ اُن جي تلاش ۾ پڙهندڙ پنهنجي من کي اُڌمجندو، ڪتاب کي اڳتي ۽ اڳتي پڙهندو محسوس ڪري ٿو.

بدر ابڙي هيءُ ڪتاب جيل ۾ لکيو. پاڻ ٽي سال ۽ ڏهه مهينا (4 نومبر 1980ع کان 29 آگسٽ 1984ع تائين) باندي رهيو، سينٽرل جيل ڪراچيءَ جي هڪ ئي کوليءَ ۾: مٿس الزام هو ته هو بندش پيل ڪميونسٽ پارٽيءَ جي سربراهيءَ ۾ ۽ اُن جي ’زير زمين‘ اڳواڻ ڄام ساقيءَ جي زير ڪمان، حڪومت وقت جي بيخ ڪنيءَ جي ڪم ۾ مصروف هو: جيلن ۾ رهي، اسان جا بهادر جوان اهڙا سڀ- پرئين سهڻا ۽ سالم ڪتاب لکي سگهن ٿا، ان دل افروز حقيقت مان اسين، انهن جا مائٽ، استاد، دوست ۽ ساٿي گهڻيئي سبق سکي سگهون ٿا. بهادر ٿيڻ جا، سچ سان سر لڳائڻ جا، انسانن سان قرب ۽ وفا جي نباهڻ جا ۽ وڏي ڏک ۽ تڪليف ۾ پهاڙ بڻجي، هميشه مٿي ۽ پري ڏسڻ جا.

هن ڪتاب جي لکڻ ۾ بدر کي جيڪا محنت ڪرڻ پيئي هوندي، ڪتابن جو جيڪو مطالعو ڪرڻو پيو هوندو ۽ جيتري من جي پيڙَ پنهنجي سوچ کي يڪجا ۽ مُنهائتي ڪرڻ ۾ سَهڻي پيئي هوندي، اِهي ڳالهيون اسان مان اُهي ئي ڪنهن حد تائين محسوس ڪري سگهندا، جن ههڙا ڪتاب رٿيا هوندا، ۽ اُنهن لاءِ تياريون ڪيون هونديون ۽ اهي واقعي لکيا به هوندا.

بدر ابڙي جو هي پهريون ڪتاب آهي، ۽ اُهو پاڻ ڏکين حالتن ۾ لکيو اٿن- اِن ڪري اِن ۾ ڪي ضعف ۽ خال پوري ڌيان ۽ سوچ سان پڙهندڙن کي محسوس به ٿين، پر هڪ ڳالهئين اُهي هن ڪتاب جي قدر ۽ پسنديدگيءَ لاءِ پاڻ مهميز جو ڪم ڏيندا، جو اُهي پڙهندڙن جو ذهن پاڻ ڏانهن ڇڪيندا، کين ويچار جو موقعو ڏيندا ۽ وڌيڪ تلاش ڏانهن مائل ڪند.

انسان سماج ۾ جو رهڻ لڳو، ۽ گڏجي گذاري جا جتن ڪرڻ لڳو، ته ابتدا کان ئي هن کي ’تور تڪ‘ سان منهن ڏيڻو پيو، تنقيد کان ڪم وٺڻو پيو. ڇا ۾ فائدو، ڇا ۾ نقصان، ۽ اُن حوالي سان ڇا ڀلو، ڇا برو، ڪيترو هي، ڪيترو هو، وڌ، گهٽ ۽ ائين انسانن بابت ۽ شين بابت هن کي فيصلا ڪرڻا پيا، ۽ اُن سڀ لاءِ هن کي، پنهنجي تجربي ۽ ڄاڻ مطابق وزن، ماپا ۽ قدر ٺاهڻا پيا، جن جي آڌار تي هن کي پنهنجي رهت کي، چال چلت کي، ڪنهن پورائي ۾، ڪنهن قدر ۽ وزن ۾، رکڻو ٿي پيو. اِهو پنهنجي عمل کي پورائي ۾ رکڻ، وزن ۽ اعتدال ۾ رکڻ جو شرط، يا اُن جي ڳالهه، هڪڙي ڪنهن شخص اڄ، يا ڪي چند سؤ سال اڳ، ڪنهن هڪ مذهب يا دين ئي رڳو ڪانه ڪئي- ۽ رڳو ڪري ئي ڪانه ڇڏي: پر اول کان سماج ۾ انساني زندگيءَ جي فروغ لاءِ اِهو شرط لازمي ۽ اٽل هو- ۽ جيئڻ لاءِ توازن جي، اعتدال جي، اُن شرط جي تلاش ۽ ان سان نباهه جي ڪوشش، سماج ۾ رهندڙ انسان شروع کان ۽ لڳاتار بدلجندڙ حالت ۾ ڪندو پئي آيو آهي، ۽ اڄ به هن جي اها تلاش ۽ اها ڪوشش ائين جاري آهي، جيئن پهرين انسانن کي اُها درپيش هئي.

تحريڪ ۽ تبديل جي هوڏي ۽ اورچ موجودگيءَ ۾ زندگيءَ جي گهربل توازن يا اعتدال جي نوعيت به بدلجندي ۽ بلند ٿيندي رهي آهي، ۽ ان جا قدر ۽ ماپا به بدلبا ۽ بهتر کان بهتر ٿيندا رهيا آهن. زندگيءَ جي هر ڪم، هر سلسلي، هر انتظام جي اصول ۽ فلسفي جي تاريخ ۾ اسان کي انساني قدرن جي انهيءَ ارتقا جا عڪس ۽ نشان موجود ملن ٿا. مذهب جي فلسفي ۾، سياست جي فلسفي ۾، ثقافت جي فلسفي ۾، ۽ ائين تاريخ، تعليم، فنون لطيف (ادب وغيره) جي، ۽ ٻين سلسلن جي فلسفن ۾، تنقيد، جيڪا پڻ هڪ ’فلسفو‘ آهي، جنهن جو پڻ هڪ فلسفو آهي- خود فلسفي جو به. ڇو ته جيڪو به فلسفو، جنهن به سلسلي جو فلسفو، تنقيد جي عمل کان، ’تور تڪ‘ جي عمل کان، پاڻ کي بالاتر ٿو سمجهي، اهو وقت کان ويل ۽ مئل فلسفو آهي. ۽ ڪيتريءَ به پنهنجي پرستاريءَ ۽ خود ثنائيءَ ۾ اهو محو هجي، ان جو اهو ’پڃرو‘ پوءِ رڳو تاريخ جي مسترد ڍيرن مان، ڪنهن ڍير جي ئي حوالي ٿيڻ لاءِ هوندو آهي. ائين جيتوڻيڪ تنقيد پاڻ به فلسفو آهي، بلڪه فلسفن جو فلسفو آهي، ۽ اُن جي عمل کان ڪوبه فلسفو ٻاهر نه آهي، پر ڪافي زماني کان، تنقيد جو دخل، هڪ خاص علمي ضابطي طور، فنون لطيف تائين محدود ۽ فنون لطيف لاءِ ئي مخصوص رهندو پئي آيو آهي: ايتري قدر، جو خود تنقيد تي، اُن جي اصولن تي، فلسفي تي تنقيد ٿئي ٿي، ته به خاص فنون لطيف جي حوالي سان ٿئي ٿي: ۽ اُهو انهيءَ ڪري آهي، جو فنون لطيف ئي خصوصي طور انساني رهت ۾ انساني قدرن ۽ ماپن جي حيثيت جي اُپٽار جا واهڻ ۽ ذريعا آهن. اُنهن جي سچ ۽ ڪوڙ، مهل ۽ ڪُمهل، اصل ۽ ظاهر، ڪارآمد ۽ بيڪار هجڻ وغيره جي اُپٽار جا. اُن کان به وڌيڪ خصوصي طور، تنقيد کي گهڻي وقت کان ۽ عام طرح، رڳو ادبي تنقيد تائين ئي محدود رکيو ويو آهي- بلڪه خود تنقيد کي به ادب (عاليه) جي ئي مد ۾ شماريو ويو آهي- اهو وڌيڪ انهيءَ سبب ڪري به، جو ادب ۽ تنقيد ٻنهي جي بيان ۽ اظهار جي پوشاڪ هڪ ئي آهي، يعني ٻولي، ۽ اُهائي انساني خيالن جي ترتيب ۽ ڏي وٺ جو پڌرو ۽ واحد وسيلو آهي. ائين، بدر ابڙي جي زير نظر ڪتب ”تنقيد نگاري، ارتقائي جائزو“، واجبي طور، دراصل ادبي تنقيد نگاري، يعني ادبي تنقيد ۽ ان جي عمل جوئي ارتقائي جائزو آهي.

فنون لطيف، يا رڳو ادب به پنهنجي پنهنجي صنفن ۾، زندگيءَ جي رهت جا ئي صورت گر هجن ٿا، انهيءَ ڪري اُهي زندگيءَ جي قدرن جي سماجي حيثيت لاءِ آئيني جو ڪم ڏين ٿا، بلڪه پنهنجي انهيءَ ڪارج سبب فنون لطيف، يا رڳو ادب، جو ڪم ئي انساني قدرن جي روشنيءَ ۾ انساني رهت جي تور تڪ آهي. اهڙيءَ طرح تنقيد جو ڪم به هڪ ئي آهي- ۽ اهو وري ان جي ابتڙ، انساني رهت جي روشنيءَ ۾ انساني قدرن جي تورتڪ ڪرڻ آهي. انهيءَ طرح (ادب) تنقيد سڄيءَ انساني رهت ۽ ان جي هر (انفرادي توڙي اجتماعي) ڪردار جي تورتڪ ڪرڻ جو اختيار به رکي ٿي ۽ ان لاءِ هردم موقعي جي تلاش ۾ رهي ٿي- ۽ اِئين اها سماجي صورتحال جي ڪٿ ماپ، پردي- کول ۽ ان بابت ’رد ۽ قبول‘، يعني ان جي اصلاح ۽ تبديل لاءِ هڪ آزمايل، اڻ گس ۽ اٽل هٿيار تسليم ٿيل آهي.

انهيءَ ڪري تنقيد ڇا آهي، ڇا رهي آهي، تنقيد نگاريءَ ۾ ڇا ٿو ٿئي، ڇا ٿيندو آيو آهي، ۽ اُها پنهنجي اصول ۽ عمل ۾ ڪيئن آزاد اڳتي وڌندي رهي آهي، ۽ ڪيئن ۽ ڪٿي گُهٽجي، بتال ٿي آهي ۽ ان جا فيصلا بجاءِ انساني ترقيءَ ۽ نجابت جي، انساني زوال ۽ نحوست جا سبب بڻيا آهن. اِئين ان جي تاريخ جو مطالعو ڪرڻ ۽ انسانيت جي ارتقا ۾ ان جي عملڪاريءَ کان واقف ٿيڻ، اعليٰ انساني تربيت ۽ ترقيءَ جي راهه ۾ وڌيڪ پيشقدميءَ لاءِ بيحد اهم ۽ اٽل ضرورت جي ڳالهه آهي.

جديد دؤر جي استاد هجڻ جو جيڪو حق ۽ شرف دستوري تاريخ جي هٿان يورپ کي مليل آهي، ان جي ناتي، ادبي تنقيد نگاريءَ جي رسمي ابتدا به، ٻين تقريباً سڀني علمن جي اهڙيءَ ابتدا وانگر، يونان کان ٿيل ڏَسي وڃي ٿي، ۽ زير نظر ڪتاب ۾ به، سَنَد سان اُن جا پهريان استاد سقراط (وفات 399 ق. م)، افلاطون (وفات 347 ق. م) ۽ ارسطو (وفات 399 ق. م) چيا ويا آهن، ۽ پوءِ ان جا سڀ ارتقائي دؤر يورپ ئي جي حوالي سان بيان ڪيا ويا آهن. ۽ اسان جو واقعي يونان کي ۽ يونان جي هنن امر استادن ۽، پنهنجيءَ جاءِ تي، يورپ جي ٻين عالمن ۽ لاثاني مفڪرن کي سلام آهي. پر وقت آهي، جو اسين مغرب جي اِن فوقيت واريءَ حيثيت جو ان جي رهت ۾ اظهار ڏسون، ۽ انهيءَ روشنيءَ ۾ اُن جي زير تعميل قدرن جي تور تڪ ڪيون- ورنه اهو گذريل تقريباً پنج سؤ سالن کان باقي سڄيءَ دنيا کي علم ۽ هنرڪاريءَ (Saience and Technology) جي برتريءَ، بلڪه هڪ هٽيءَ تي آڌاريل پنهنجي سامراجيت جي چڪيءَ ۾ پيڙيندو، کائيندو ۽ هضم ڪندو رهيو آهي، اُن کان ڇوٽڪاري جي منزل طرف پوئتي رهجي ويل، مشرق کي پوري ڪنهن اثرائتي پهرئين قدم کڻڻ ۾ به ڪافي دير لڳي ويندي ۽ وڏي ڪا طويل مدت اڃا به اسان جي پراڻيءَ دنيا کي انهيءَ نئينءَ دنيا جي تابعداريءَ ۽ غلاميءَ ۾ ڪاٽڻي پوندي.

ان سلسلي ۾، اسان کي پنهنجي سنڌ ۽ هند جي قديم علمي ۽ هنرڪاري حيثيت جو جائزو به وٺڻو پوندو. خاص طور سنڌ ۽ هند جي قبل ازل اسلام بلڪه قديم يونان جي همعصر ۽ ان کان به گهڻي اڳ (قبل از آريه دؤر ۽ ان کان پوءِ ويدڪ دؤر: 15 کان 5 صدي ق. م) جي علمي ۽ هنرڪاري حاصلات کي ڏسڻو پوندو ۽ ان جي تور تڪ ڪرڻي پوندي، ته آخر ڪيئن ۽ ڪٿي اسان جا قدر ناڪام ۽ فيصلا بتال ٿيا، جو ڄاڻ ۽ هنرڪاريءَ جي راهه ۾ پراڻيءَ دنيا جي اُنهيءَ پهرينءَ پيشقدميءَ ۾ اسان جا ايڏا اهم ۽ اڳرا قدم کنيل هئا، ۽ پڻ قديم يونان جي سڄي رڪارڊ ٿيل علم ۽ هنر جيترو ۽ اُن کان به وڌ علم ۽ هنر اسان وٽ موجود هو، بلڪه يونان جو گهڻي قدر اهو علم ۽ هنر، تحقيق نگارن جي هڪ چوڻ موجب، هتان اسان وٽان ئي نِيلُ هو- ته به اسان جي پنهنجي رهت ۾، پوءِ اسان جا اهي ئي قدر ۽ اهي ئي سوچ جا فيصلا، اسان جي وڌيڪ ترقيءَ ۽ سُکَ لاءِ، اسان جي پيش نما بڻئي رهڻ بدران اسان جي هيتري زوال ۽ ڏک جا سبب بڻجي ويا، جو ڪِرندا ڪِرندا، نيٺ مغرب جا اڄ اسين ايڏا ٻانهن ٻڌا نفر بڻيا بيٺا آهيون، جو اُن جي بني آدم وروڌي سامراج جي توتارن تي احمقن وانگر نچي رهيا آهيون، ته جيئن اُهو سامراج بچي، ۽ اُن جو نجي پونجيءَ ۽ ملڪيت وارو حيواني مقابله آرائيءَ وارو نظام بچي، جنهن جا اسين پاڻ به شڪار آهيون. ۽ اهو سڀ رڳو ان ڪري جو، ان ۾ اسان جي ڪن نجي ملڪيت وارن جون نجي املاڪون بچن ٿيون! ۽ اهي ئي اسان جا پونجي پتي ۽ ملڪيت دار طبقا انهيءَ ئي سبب، پنهنجن انهن مغربي آقائن جي اثر ۽ اشاري هيٺ، پنهنجي پست پئجي ويل رهت جي مدي خارج (Out of date) ۽ زواليل (Decadent) انساني قدرن تي اسان جي عصري تنقيد جي سچائيءَ کي گُهٽيو، ٻوساٽيو ۽ انهن بابت اسان جي فيصلن کي بي ساهو ۽ بتال ڪيو بيٺا آهن!

انسان رهت جا قدر، پنهنجي پنهنجي دور جي حوالي سان سائنسي، ترقي پسند ۽ انقلاب آفرين به ٿين ٿا، ۽ غير سائنسي، رجعت پسند ۽ زوال پذير به. انساني دنيا ۾ پهريائين مشرق بربريت يا جهنگلي پڻي (The hunter-gatherer Society) مان ٻاهر نڪري، تهذيب جي طويل راهه تي قدم رکيا، ۽ انهيءَ اوليت ۾ سنڌو تهذيب اڳري به هئي. ڪيئي هزار سال نه ته، ڪيئي صديون اڳري، اڳتي وڌي، غلاميءَ جي دؤر مان پار پئي، جنهن د‍ؤر ۾ يورپ جو يونان به ان سان اچي همقدم ٿيو هو. جاگيرداري دور ۾ مشرق جڏهن پير پاتو، جنهن کي ڪي ”انسانيات“ جا ماهر ”ڌنارڪو زرعي دور“ (Postoral Agricultural) به چون ٿا (انهن مان بنهه هاڻوڪي هڪ عالم جي چوڻ موجب پاڪستان جو ڪثير علائقو “Most of Pakistan” اڄ به گذري رهيو آهي)، ته تهذيب جي اُنهيءَ ڌنارڪي زرعي ڌٻڻ ۾ اسين ڦاسي پياسين، ۽ يورپ اڳتي وڌي صنعتي دور ۾ ۽ ان جي بورجوا (درميانه طبقاتي) جمهوري رهت ۾ داخل ٿيو، ۽ پنهنجي برتر ڄاڻ ۽ هنر ڪاريءَ مان طاقت جو ڪم وٺندي، اسان تي ڇانئجي ويو، ۽ اڃا تائين اسين ان جي سامراجيت جي ڄار ۾ ڦاٿا، اڌ مُئا ۽ اڌ جيئرا ساهُه کڻي رهيا آهيون. ۽ ان وچ ۾ دنيا جو ڪافي هڪ نمايان حصو تمام وڏو هڪ قدم اڳتي کڻي، اعليٰ صنعتي دور ۾، ۽ ان جي عوامي جمهوري رهت ۾، داخل ٿي چڪو آهي، جيڪا رهت ۽ جنهن جا سيڪيولرسٽ سوشلسٽ (دنيائي اشتراڪي) قدر، اڄ دنيا جي پوئتي رهجي ويل غلام ۽ محتاج سماجن لاءِ انقلاب جو سڏ ۽ ڇوٽڪاري جي واٽ ثابت ٿي رهيا آهن.

پر تمام گهڻي ڏک جي ڳالهه آهي، جو اهو ئي مغرب جيتوڻيڪ ساڳئي ان اعليٰ صنعتي دور ۾ شامل به آهي، بلڪه هڪ طرح ان ۾ پيش پيش ئي آهي، پر ان جي رهت جا قدر ان اڳڀري دور پٽاندر سيڪيولرسٽ سوشلسٽ نه، پر اُهي ئي ان جي اڳئين صنعتي دور جي بورجوائي جمهوري رهت جا سيڪيولرسٽ ڪئپيٽلسٽ ۽ اسپيرئلسٽ (دنيائي سرمايه دوست ۽ سامراجي) قدر آهن. ۽ اهو هڪ وڏو المناڪ تضاد آهي، جنهن ۾ ’مغرب‘ اڄ ورتل آهي، ۽ سڄو اهو پاڻ ۽ ان جي زير حڪم ۽ زير اثر جديد نوآبادياتي ٻي ڪافي وڏي دنيا ان اعليٰ ڄاڻ ۽ هنرڪاريءَ ۽ ادنيٰ رهت جي ادنيٰ قدرن واري تضاد جا زهريلا نتيجا ڀوڳي رهي آهي، ۽ ان جي ائٽمي هنرڪاريءَ جي قيامت خيز جنگي ممڪنات جي خوف ۾ سوشلسٽ دنيا سميت ڪل انساني دنيا ۽ خود ان مغرب جو پنهنجو به اڄ پورو ساهُه مُٺِ ۾ آهي.

مغربي سامراج جي مفادي تقاضائن جي نتيجي ۾، برصغير هند ۽ سنڌ کي، دنيا ۾ سامراج جي ٻين بيٺڪي ملڪن وانگر، ڦرجڻو ۽ ڊانوان ڊول ٿيڻو ئي هو: ۽ ائين ان قابض سامراج اسان کي صنعتي دور ۾ به ته ڪنهن پوري ڍنگ سان پير وجهڻ نه ڏنو. ان کان وڏي اعليٰ صنعتي دور تائين. اهڙين حالتن ۾، اسان جي پهچڻ جو خواب ته اڃا خواب ئي رهڻو آهي. پر اِن سامراج، ان سڄيءَ طويل مدت ۾، ويندي اڄ تائين به، اسان جي ڏيهي ’حڪمرانن‘ ۽ ’وڏ-گهراڻن‘ لاءِ پنهنجي مڪاني منصب جي حفاظت جو ٻيو ڪو رستو به باقي ڪونه ڇڏيو، سواءِ ان جي ته هو پنهنجي ان پست حاليءَ جي پَتِ رکڻ لاءِ، پنهنجي ڌنارڪي زرعي دور جي قبائلي رهت ۽ ان جي فوق الفطري ۽ فوق البشري آمرانه قدرن جي چک مهٽ ڪندا رهن، انهن کي به صنعتي دور جي قدرن جهڙا ملڪ ان کان به اڳڀري صنعتي دور جي قدرن، يعني سوشلسٽ درن کان به برتر قدر ثابت ڪن، ۽ عوام جي شعور کي دونهاٽڻ ۽ دٻڙاٽڻ لاءِ .....پنهنجي ديومالائي (Mythological)، فوق طبيعي (Meta-Physical) ۽ افلاڪي (Theo-logical) قدرن جي ابديت ۽ ازليت جون وڏي جوش خروش سان دعوائون ڪندا رهن ۽ سڄين سندن ازليت ۽ ابديت جي انهن دعوائن جو اصل آڌار ڇا تي؟ هن ڳالهه تي ته، ”انسان پنهنجي هستيءَ ۾ ڪجهه نه هو، پر غيب پنهنجي ’هستيءَ‘

۾ ’سڀڪجهه‘ هو“؛ ۽ مقصد ڇا؟ هيءُ ته ”ڌنارڪو-زرعي سماج جئين هو، تيئن غيب جي منشا موافق هو، ۽ اهو ائين رهڻو هو.“ هند ۽ سنڌ ۾ مغربي سامراج جي تسلط جو سڄو دور اسان وٽ بس انهيءَ قسم جي ذهني ڪيفيت ۾ گذريو ۽ اڃا به گذري رهيو آهي. اسان جي سڄي قابل قبول ۽ ’قانوني‘ سياست، سڄو معاشرو ۽ سڀ اسان جا ڪم ۽ سلسلا، تعليم جا، اقتصاديات جا ۽ (ادب سميت) سڄي فنون لطيف جا، انهن ڌنارڪي زرعي دور جي اهڙن قدرن جا آئينه دار رهيا آهن. يعني، ڦري گهري انهن جا تعريفي ۽ ڀرجهلائو. صنعتي دور ۽ ان جي بورجوائي جمهوري رهت جا، اعليٰ صنعتي دور ۽ ان جي عوام جمهوري رهت جا سائنسي، ترقي پسند ۽ انقلاب آفرين قدر ان وچ ۾ رڳو لِڪي لِڪي، ڊڄي ڊڄي بيان ٿيندا رهيا آهن- سزائن هيٺ، قيد ۽ بند ۾، ڏنڊن ڀريندي، ڦٽڪن سهندي ۽ ڦاهين تي چڙهندي. بدر ابڙي پنهنجي هن ڪتاب ”تنقيدنگاري، ارتقائي جائزو“ ۾ انهن باغي انقلاب آفرين ماپن ۽ قدرن جو به ذڪر ڪيو آهي. ”سوشلسٽ ريئلزم“ جي عنوان هيٺ، ۽ انهن جي روشنيءَ ۾ پڇاڙيءَ ۾ اسان جي ڪلاسيڪي ادب جي عظيم، لافاني شاعر، لطيف سائينءَ جي فڪر جي تور تڪ پيش ڪرڻ جي به حوصله مند ڪوشس ڪئي اٿن.

ادبي تنقيد جو هيءُ مختصر پر ملهائتو ڪتاب، جنهن کي تنقيدي اصولن ۽ تورتڪ جي قدرن ۽ انهن جي ارتقا جو نچوڙ چئجي، تَتَ چئجي، بدر ابڙي ڪال ڪوٺڙيءَ مان اسان لاءِ انهن سمورن، اُمنگن ۽ ان سڄي علمي احساس ۽ شعور سان لکيو آهي، جيڪو انساني سماجي زندگيءَ جي سڄيءَ تاريخي ارتقا ۾ موجود آهي. مون کي اميد آهي ته اسين ان جا پڙهندڙ، ان جو پورو مطالعو ۽ ان تي ويچار به اهڙي ئي جذبي ۽ اُمنگ سان ۽ اهڙو ئي سجاڳ شعور دل ۾ رکي ڪنداسين. ۽ پوءِ ئي اسين ان سان اها روشني ۽ اهو لاڀ پائي سگهنداسين، جيڪو ان جي نيڪ دل سٻاجهي لکيڪ اسان کي ڏيڻ گهريو آهي.

محمد ابراهيم جويو

حيدرآباد، سنڌ

16 آڪٽوبر 1985ع

twitter.com/RoshniPublicat

pk.linkedin.com/in/roshni-publication-393b0610b

www.flickr.com/photos/roshnipublication/albums

plus.google.com/u/0/110544413428908459446

www.goodreads.com/gro…/show/77628-roshni-publication

Book No . 724

Kitab Jo Nalo : TANQEED AIN TANQEED NIGARI(IRTQAI JAEZO)

by: Badar Abro

First Edition :copyright: Roshni 2015

Pages : 192

Size : Demy

Published By : Roshni Publication, Kandiaro,Sindh

Price Rs. 250.00

Contact: 022-2780908

web.facebook.com/ShahLatifKitabGhar

Address: Shah Latif Kitab Ghar, Gulzar Marhi, Ghardi Khato, Hyder Chowk, Hyderabad, Sindh

اسٽاڪسٽ

شاهه لطيف ڪتاب گهر، گاڏي کاتو، حيدرآباد

ڀٽائي بوڪ هائوس اوريئنٽ سينٽر حيدرآباد+ ڪنگ پن بڪ شاپ، پريس ڪلب حيدرآباد+ ورسٽي بڪ شاپ ڄامشورو

شير يزدان بڪ اسٽال، ڀٽ شاهه+ حيدر ڪتب خانو، ڀٽ شاهه

ڪاٺياواڙ اسٽور، اردو بازار، ڪراچي+ رابيل ڪتاب گهر، لاڙڪاڻو + رهبر بڪ اڪيڊمي، رابعه سينٽر، لاڙڪاڻو.

مدني بڪ ڊيپو، لاڙڪاڻو + نيشنل بوڪ ڊيپو، بندر روڊ، لاڙڪاڻو

نوراني بوڪ ڊيپو، بندر روڊ، لاڙڪاڻو+ عبدالله بڪ ڊيپو، بندر روڊ لاڙڪاڻو

اشرف بوڪ اسٽال، مسجد روڊ، نوابشاهه+ مڪته گلشير، لياقت مارڪيٽ نواب شاهه + حافظ اينڊ ڪمپني لياقت مارڪيٽ نواب شاهه

سڪندري بوڪ ڊيپو، کپرو + حافظ ڪتب خانو، کپرو+ المهراڻ ادبي ڪتاب گهر، سانگهڙ+ العزيز ڪتاب گهر، عمرڪوٽ

مدني اسلامي ڪتب خانو دادو+ سليم نيوز ايجنسي، نيو بس اسٽينڊ، دادو + جنيد بوڪ ڊيپو، دادو+ عبدالرزاق بڪ اسٽال ميهڙ

مرچو لال بوڪ ڊيپو، بدين + رحيم بوڪ ڊيپو، بدين + سوجهرو ڪتاب گهر، بدين+ ٿر ڪتاب گهر، مٺي

ڪنگري بوڪ شاپ، اسٽيشن روڊ، ميرپور خاص + المهراڻ‌ ادبي ڪتاب گهر ميرپورخاص + هلال ڪتاب گهر، اسٽيشن روڊ، ميرپور خاص

مهراڻ بوڪ سينٽر سکر+ ڪتاب مرڪز فريئر روڊ، سکر + عزيز ڪتاب گهر، بئراج روڊ، سکر+ بخاري ڪتاب گهر، مهراڻ مرڪز، سکر+ مڪتبه امام العصر، گهوٽڪي

سنڌ ڪتاب گهر، شڪارپور+ مولوي عبدالحئي شڪارپور + سعيد بوڪ مارٽ، شڪارپور + وسيم ڪتاب گهر شڪارپور

تهذيب نيوز ايجنسي، خيرپور ميرس+نيشنل بڪ اسٽال، پنج گلو چوڪ، خيرپور ميرس+ ميمڻ بوڪ ڊيپو، نوشهرو فيروز+ خيرپور بوڪ اسٽال، خيرپور ميرس+ مڪتبيه عزيزيه کهڙا + سچل ڪتاب گهر، درازا

ڪنول ڪتاب گهر، مورو+ ظفر ڪتاب گهر، اپولو اسڪول، مورو + حافظ ڪتاب گهر، مورو

قاسميه لائبرير، اسپتال روڊ ڪنڊيارو+ سارنگ ڪتاب گهر، ڪنڊيارو۔

وحده من واجبات مقرر العلاقات العامة..

وإنتاج البروشورات/الكتيبات وغيره من المطبوعات

هي من مهام رجال العلاقات العـامة ..

  

صورة البنية من فلكر الأخ Q.T.R BOY

www.flickr.com/photos/madridi/2939031295/

مآغيـرهـآا يـروق لي بگونـي " CANON

تـرسـم مـآا بدآخلـي من " فنـون "

 

Ana Al'Model :$$

 

----------------------

My work is not to be used anywhere without my permission

© All Rights Reserved R.Al'Suba3y 2010 ♥